LOGO CỦA WEBSITE NÀY

Xem lẹ

Trang nhà > Vườn Thiền > Chùa Bà Ngô (Ngọc Hồ Tự)

Pagoda of Ba Ngo

Chùa Bà Ngô (Ngọc Hồ Tự)

Pagode Ba Ngo

Thứ Ba 6, Tháng Giêng 2015

Chùa Bà Ngô tên chữ Ngọc Hồ Tự, có từ thời Lý. Xếp hạng: Di tích lịch sử văn hoá quốc gia (năm 1993). Địa chỉ: số 128 phố Nguyễn Khuyến, phường Văn Miếu, quận Đống Đa, Hà Nội. Toạ độ: 21°01’43"N 105°50’14"E, cách Hồ Gươm khoảng 1,5km về hướng tây. Điểm dừng xe bus gần nhất: phố Nguyễn Khuyến (bus 38) hoặc phố Nguyễn Thái Học (02, 18, 23, 32, 34, 38, 45).

JPEG - 242.3 kb
Cổng chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Lược sử

Sách “Thăng Long cổ tích khảo”[1] cho biết chùa này được xây vào đời vua Lý Nhân Tông, khoảng năm 1127—1128. Theo “La thành cổ tích vịnh”[2] thì tại đây xưa có một gò đất hình tửu hồ (bầu đựng rượu), năm Kiến Gia thứ 8 (1281) vua Lý Huệ Tông cho dựng trên gò một ngôi chùa, đặt tên là Ngọc Hồ Tự (chùa bầu ngọc). Đến thời Lê, một bà vợ thương gia người Hoa giàu có (Ngô khách) đã bỏ tiền ra xây lại chùa và đổi tên thành Minh Phúc Tự, thế gian gọi là chùa Bà Ngô.

JPEG - 226.3 kb
Bia và giếng chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Dân địa phương lại giải thích rằng dưới mé tam quan trong chùa vốn có một cái giếng không bao giờ cạn, nước dùng làm lễ vật tinh khiết bậc nhất để dâng lên Tam Bảo. Giếng được xây, có nắp đậy và bảo vệ như bầu ngọc quý nên thành tên Ngọc Hồ Tự. Hiện nay quả thật có một cái giếng nhỏ ở ngay dưới gác chuông và nước được bơm lên thường dùng để tưới cây, rửa sân.

Chùa đã trùng tu nhiều lần. Trong chùa, trên tấm bia đá “Ngọc Hồ tự bi kí” mang niên hiệu Tự Đức 17 (1865) ghi rõ: Năm Tân Dậu (1861) đã xây mới ngôi nhà Tổ 5 gian, các năm Nhâm Tuất (1862), Quý Hợi (1863), Giáp Tý (1864), Ất Sửu (1865) lần lượt cho tô tượng, đúc chuông và sửa chữa nhỏ. Sau này, năm Ất Hợi Bảo Đại (1935) chùa được trùng tu lớn nên đã có đôi câu đối, tạm dịch như sau:
“Không nhớ tháng Bà Ngô tôn tạo
Chỉ biết năm Bảo Đại khánh thành”

Từ đó diện mạo chùa ổn định đến ngày nay.

Trước tam quan chùa Ngọc Hồ. Panorama ©2015 NCCong

JPEG - 153.7 kb
Chính điện chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Kiến trúc

Chắc chắn cảnh chùa xưa kia thơ mộng, rộng rãi nên mới sinh ra các sự tích như Lê Thánh Tông và Tú Uyên gặp tiên. Có lẽ khi thực dân Pháp xây phố xá đã làm chùa phải thu hẹp khuôn viên và di dời tam quan vào sát tiền đường. Tuy vậy Ngọc Hồ Tự vẫn giữ được các hạng mục chủ yếu của kiến trúc Phật giáo và mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, bao gồm: tam quan, tam bảo, nhà Tổ, điện Mẫu, hậu đường.

Tam quan quay hướng nam, xây kiểu gác chuông 2 tầng 8 mái với 8 đầu đao cong vút, cửa giữa phía dưới hầu như đóng quanh năm nhưng có hai cổng bên đủ rộng cho xe lam ra vào. Trên gác treo một quả chuông đồng, đúc năm Canh Dần Thành Thái thứ 2 (1887) và mang dòng chữ "Ngọc Hồ Tự Chung".

JPEG - 150.7 kb
Nhà khách chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Tam bảo gồm tòa tiền đường 3 gian 2 dĩ, tường bên ngoài có gắn hai bia đá; mái hiên bên trong có dạng vòm cuốn mở rộng bằng một vì vỏ cua, là một kiểu kiến trúc ít thấy ở miền Bắc (nhưng phổ biến ở Hội An và Huế) với 2 đầu làm theo kiểu nhà kèn. Tiền đường kết nối với hậu cung theo hình chuôi vồ. Thiêu hương sâu 4 gian, chính điện gồm nhiều lớp cửa võng, các bệ thờ được xây giật cấp khá cao, đầu ba pho tượng Tam thế Phật gần như sắp chạm nóc.

Nhà Tổ liền nhà khách kéo thành một hành lang, thông vào tam bảo và có cửa sau dẫn sang điện Mẫu. Đó là một dãy nhà gồm hai nóc hình chữ “Nhị”, được xây kiểu “đầu hồi bít đốc”, sâu tới 9 gian, nửa ngoài có hàng hiên mở ra sân trước và sát liền cổng bên tả tam quan.

Sân chùa Ngọc Hồ. Panorama ©2015 NCCong

JPEG - 179.4 kb
Ban thờ Văn Xương chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Di sản

Ngoài các bia đá, câu đối, Ngọc Hồ Tự đang lưu giữ nhiều pho tượng cổ, cửa võng, hoành phi, đại tự, hương án và đồ tế khí quý giá. Trong nhà Tổ, ngoài ban thờ Bồ Đề Đạt Ma và các vị sư trụ trì chùa đã viên tịch, còn có ban thờ đức Văn Xương. Tượng Tổ mang nhiều nét chân dung của sư nữ... Gian Điện Mẫu bày tượng các Mẫu, Ngọc Hoàng và vua Lê Thánh Tông ngồi trên ngai rồng. Tại gian bên là ban thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo cùng hai gia tướng Yết Kiêu và Dã Tượng. Gian trong cùng có gắn rất nhiều bia hậu.

JPEG - 147 kb
Ban thờ Tổ chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Trong chùa hiện có 35 pho tượng tròn, chủ yếu đặt trên Phật điện. Ngoài những pho như Tam thế, A-di-đà tam tôn, Quan Âm thiên thủ thiên nhãn, Ngọc hoàng Thượng đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, các tượng được sắp xếp dọc tường nhà thiêu hương là Thập điện Diêm Vương, Bồ Tát và Bà Ngô trong trang phục gần như của Mẫu.

Đặc biệt, dọc hai bên cổng chính của chùa có đắp nổi đôi câu đối chữ Nôm, điều rất hiếm gặp tại các chùa ở Hà Nội. Câu đối đó như sau:
“Cuộc doanh hoàn đương củi quế gạo châu, cấp của làm duyên, gọi chút được tròn quả phúc;
Chốn thành thị cũng non bồng nước nhược, lên chùa lễ Phật, kìa ai mến cảnh chiền già.”

Bên trong chùa Ngọc Hồ. Panorama ©2015 NCCong

JPEG - 187.9 kb
Phật điện chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Sự tích

Chùa Ngọc Hồ còn gắn với truyền thuyết lãng mạn từ thế kỷ 15 về lầu Vọng Tiên. Giai thoại văn học kể rằng có lần vua Lê Thánh Tông tới thăm chùa, thấy một người đẹp đang đứng trên gác chuông và ngâm 2 câu thơ:
“Ở đây mến cảnh mến thầy
Tuy vui đạo Phật chưa khuây lòng người”.
[3]

Vua bèn gặp hỏi chuyện và muốn cùng nàng xướng hoạ. Nàng nhường vua làm trước, lấy đề bằng 2 câu thơ nàng vừa ngâm. Vua làm một bài thơ Đường luật trong đó có 2 câu:
“Chày kình một khắc tan niềm tục
Hồn bướm năm canh lẩn sự đời”.

JPEG - 151.2 kb
Tiền đường chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Nàng xin phép sửa lại là:
“Gió xuân đưa kệ tan niềm tục
Hồn bướm mơ tiên lẩn sự đời”.

Vua rất phục, mời lên kiệu về cung, nhưng đến cửa Đại Hưng thì nàng biến mất. Vua cho là tiên giáng trần, dựng lầu Vọng Tiên[4] ở đó để tưởng nhớ.

Một đêm nhà vua mơ thấy Tiên hiện tới tự tình và nói ở nơi kinh thành lâu nay thường xảy ra tai dịch là bởi có con Thạch tinh ở dưới cái ao ngay trước quán, đã hoá ra một con gà bay đi tác quái khắp Kinh thành, phải kịp trừ ngay mới khỏi sinh ra hậu hoạ lớn. Khi tỉnh dậy, nhà vua cho đào ngay ở giữa ao trước quán sâu tới 3 thước, đất đỏ như máu, thấy một một hòn đá, bèn đập vỡ tan, vứt ra ngoài sông rồi lấp phẳng ao đi. Từ đó kinh thành rất yên ổn.

JPEG - 93.7 kb
Thiêu hương chùa Bà Ngô. Ảnh ©2015 NCCong

Truyện "Bích Câu kỳ ngộ" của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm kể rằng có chàng tú tài Trần Uyên một lần ra chơi chùa Ngọc Hồ gặp người con gái đẹp. Tú Uyên làm quen, bàn chuyện văn thơ với cô rất hợp nhưng đến lầu Quảng Văn thì cô biến mất. Tú Uyên ốm tương tư phải đến đền Bạch Mã xin quẻ, được thần báo mộng bảo sáng ra chợ Cầu Đông mà tìm. Hôm sau ra đó gặp ông già bán bức tranh tố nữ giống hệt cô gái, bèn mua về treo trong nhà, ngày ngày nhìn ngắm, trò chuyện, mời cơm. Sau đó cứ đi học về lại thấy cơm canh đã sẵn. Tú Uyên rình, thấy người đẹp trong tranh bước ra liền giữ lại, xé tranh đi, hỏi tên thì là tiên Giáng Kiều. Hai người nên vợ nên chồng...

Di tích lân cận

Bản đồ trực tuyến

Chú thích

[1] 昇 龍 古 跡 考 gồm 30 bài khảo về các danh thắng của Thăng Long và 10 bài thơ vịnh đền Trấn Vũ.
[2] 羅 城 古 蹟 詠, do Trần Bá Lãm 陳 伯 覽 soạn năm Lê Chiêu Thống Mậu Thân (1788); gồm 25 bài thơ vịnh các danh thắng ở La Thành (Hà Nội) kèm theo sự tích liên quan.
[3] Sách “Thăng Long cổ tích khảo” chép bài thơ ấy như sau:
“Bà Ngô phong cảnh xinh thay
Đố ai cắt mối sầu này cho xong
Bao giờ về tới ngự cung
Thì ta sẽ trải tấm lòng cho hay”.

[4] Lầu Vọng Tiên bị dỡ vào thế kỷ 19 khi phá thành Thăng Long để xây lại và được chuyển về số 120B phố Hàng Bông thành đền Vọng Tiên.


Đông Tỉnh