LOGO CỦA WEBSITE NÀY

Xem lẹ

Trang nhà > Vườn Thiền > Chùa Một Cột (Diên Hựu Tự)

One-pillar Pagoda

Chùa Một Cột (Diên Hựu Tự)

Pagode au Pilier Unique

Thứ Năm 8, Tháng Năm 2014

Chùa Một Cột tên chữ Diên Hựu Tự, được vua Lý Thái Tông cho xây dựng năm Kỷ Sửu (1049). Xếp hạng: Di tích lịch sử văn hoá quốc gia (năm 1962). Địa chỉ: số 8 phố Chùa Một Cột, phường Đội Cấn, quận Ba Đình, Hà Nội. Toạ độ: 21°2’9"N 105°50’1"E, cạnh Bảo tàng Hồ Chí Minh, cách Hồ Gươm hơn 2km về hướng tây. Điểm dừng xe bus gần nhất: phố Lê Hồng Phong (bus 09, 18, 33, 41).

Giới thiệu

Chùa Một Cột là tên Nôm của Nhất Trụ Tháp 一 柱 塔 hoặc Liên Hoa Đài 蓮 花 臺 (Đài Hoa Sen), một điện thờ độc đáo của kiến trúc Phật giáo nguyên thủy Việt Nam với chỉ một gian nhà gỗ nhỏ nằm trên một cột đá to ở giữa hồ Linh Chiểu (Ao Thiêng) trong khuôn viên ngôi chùa thời Lý có tên chữ Diên Hựu Tự 延 祐 寺. Nhiều nghiên cứu khác nhau cho rằng đây vốn là một biến thể của Mandala, hoặc Kinh tràng, thậm chí có cả giả thuyết về nguồn gốc từ biểu tượng sinh thực khí Linga.

JPEG - 195.2 kb
Sân trong chùa Diên Hựu. Ảnh ©2015 NCCong

Đại Việt sử ký toàn thư viết: “Năm Kỷ Sửu, niên hiệu Thiên Cảm Thánh Vũ năm thứ 6 (1049). Mùa đông tháng 10, dựng chùa Diên Hựu (mãi mãi tốt lành). Trước đây vua (Lý Thái Tông) nằm mơ thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài sen dẫn vua lên đài. Đến khi tỉnh dậy nói lại với quần thần, có kẻ cho là điềm bất tường. Một vị thiền sư mẫn tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột đá giữa mặt đất, làm đài sen và tượng Quan Âm ở đỉnh cột như đã thấy trong mộng, cho các sư đi vòng quanh tụng kinh cầu trường thọ. Cho nên đặt tên như vậy”.

JPEG - 194.7 kb
Hành hương quốc tế. ©2015 NCCong

Hằng năm cứ đến ngày 8 tháng 4 Âm lịch, nhà vua lại tới chùa làm lễ tắm tượng cùng sự tham gia của các nhà sư và nhân dân kinh thành Thăng Long. Sau lễ tắm tượng là lễ phóng sinh, vua đứng trên một đài cao trước chùa thả một con chim bay đi, rồi nhân dân cùng tung chim bay theo trong tiếng reo vui của ngày hội. Đến năm 1105, vua Lý Nhân Tông cho sửa chùa Diên Hựu, đào thêm hồ Linh Chiểu và dựng trước sân hai toà tháp lợp sứ trắng.

Đại Việt sử ký toàn thư đã ghi nhận những lần trùng tu chùa Diên Hựu vào các năm 1101, 1106, 1249.

Sân chùa Diên Hựu. Panorama ©2014 NCCong

JPEG - 70.3 kb
Chùa Một Cột năm 1896. Photo: Firmin André Salles

Năm 1108, Nguyên phi Ỷ Lan sai đúc tại chùa một quả chuông rất to, nặng một vạn hai nghìn cân cổ, đặt tên là Giác Thế Chung (chuông đánh thức đời). Đây được xem là một trong tứ đại khí (bốn khí vật lớn) của Việt Nam thời Lý, bao gồm: tháp Báo Thiên, chuông Qui Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật Quỳnh Lâm. Tương truyền đúc xong nặng quá không treo lên được, đành cứ để dưới mặt đất ruộng, về sau rùa bò vào trú ngụ nên mới có tên Quy Điền Chung (chuông Ruộng Rùa).

Theo văn bia khắc năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) đời vua Lê Huyền Tông, do Tỳ Khưu Lê Tất Đạt dựng tại chùa, thì tại vị trí ngày nay vào năm Hàm Thống thứ nhất thời nhà Đường một cột đá trên có ngôi lầu ngọc (với tượng Quán thế âm Bồ tát) đã được dựng giữa hồ nước vuông. Vua Lý Thái Tông thường đến cầu nguyện, sau được hoàng tử nối dõi, liền cho tu sửa lại và xây thêm một ngôi chùa bên cạnh, đặt tên cả quần thể là Diên Hựu Tự. Tuy nhiên những nghiên cứu gần đây cho biết trong văn bia này có đôi chỗ lầm lẫn nên chưa đáng tin.

JPEG - 186.4 kb
Tam quan Diên Hựu tự. Ảnh ©2015 NCCong

Tấm bia đá bảo vật quốc gia đặt tại chùa Long Đọi (xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, Hà Nam) năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121) nhân dịp vua Lý Nhân Tông đến khánh thành và đặt tên tháp Sùng Thiện Diên Linh, có ghi: “Mở rộng chùa Diên Hựu ở viên lâm phía tây cấm thành, noi theo quy chế cũ trước đây, nhưng thực hiện những mưu tính mới theo ý vua, đó là đào ao sen Linh Chiểu, giữa ao vọt lên một cột đá. Trên đỉnh cột đặt hoa sen ngàn cánh, trên hoa đặt vững một tòa điện tía. Trong điện đặt tượng Quan Âm dát vàng. Bên ngoài ao có hành lang vẽ vây quanh, bên ngoài vòng hành lang là ngòi nước biếc, mỗi mặt đều bắc cầu vồng đi thông vào. Nơi cây cầu ở sân phía trước, hai bên đầu cầu có hai ngọn bảo tháp lợp ngói lưu ly”. (Thác bản hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu 32724—32725)

JPEG - 157.1 kb
Điện thờ trên đài Hoa Sen. ©2015 NCCong

Đến đời vua Trần Thái Tông, năm Thiên Ứng Chính Bình (1249) sử sách cũ đã ghi: "...mùa xuân, tháng giêng, sửa lại chùa Diên Hựu, (nhà vua) xuống chiếu vẫn làm ở nền cũ...". Như vậy sau hơn hai thế kỷ, chùa đã trùng tu ít nhất hai lần, kiến trúc thời Lý chỉ còn vài dấu vết.

Vào khoảng giữa thời Trần, tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm là sư Huyền Quang (1254—1334) có một bài thơ chữ Hán[1] về chùa Diên Hựu, trong đó có hai câu tả thực tạm dịch như sau:
...In ngược hình si, gương nước lạnh
Sẫm đôi bóng tháp, ngón băng hàn...

Vậy là ngôi chùa Diên Hựu đầu thế kỷ 14 đã có hồ nước và ít nhất hai ngọn tháp nhọn.

Nhất Trụ Tháp. Panorama ©2014 NCCong

JPEG - 227.2 kb
Chính điện chùa Diên Hựu. Ảnh ©2015 NCCong

Năm 1407, nhà Minh xâm lược, diệt nhà Hồ rồi chiếm đóng nước ta. Năm 1426 Lê Lợi đem nghĩa quân Lam Sơn vây thành Đông Quan (Hà Nội), chủ tướng giặc là Vương Thông ra lệnh phá chuông Quy Điền lấy đồng để đúc vũ khí. Giặc Minh rốt cuộc vẫn phải hàng và rút về Trung Quốc nhưng chuông quý không còn nữa.

Kiến trúc

Chùa Diên Hựu đã được trùng tu nhiều lần nên dấu vết ban đầu mất gần hết. Trừ phần Nhất Trụ Tháp thì ngôi chùa Diên Hựu ngày nay mang phong cách kiến trúc của nhà Hậu Lê. Trên tam quan vẫn đề ba chữ "Diên Hựu tự" nhưng chiếc cổng này có lẽ mới xây lại vào thời Nguyễn.

JPEG - 169.1 kb
Mặt bên đài Hoa Sen. Ảnh ©2015 NCCong

Theo tài liệu lịch sử, Nhất Trụ Tháp được xây theo kiểu kiến trúc stupa có từ trước thời Lý, nhưng việc đặt gian thờ lên trên thì rất độc đáo. Ở Hoa Lư (Ninh Bình) trong ngôi chùa của con gái vua Đinh Tiên Hoàng, có một cây cột đá cao hình sáu cạnh, khắc bài kinh Lăng Nghiêm và đề niên hiệu đời vua Lê Hoàn (981—1005). Phía trên cột là tòa sen chạm. Năm Long Thụy Thái Bình thứ năm đời Lý Thánh Tông (1058) lại từng có xây điện Linh Quang ở Thăng Long, phía trước điện dựng lầu chuông với một cột sáu cạnh hình bông sen.

Trong “Vũ Trung tùy bút” (bản R.1609 Thư viện Quốc gia) Phạm Đình Hổ cho biết: “Chùa Diên Hựu ở thời Lý tục gọi là chùa Một Cột, nằm ở bên ngoài cửa Bạch Hổ của hoàng thành, về phía đông-nam trường Thái Hòa”. Dưới triều Nguyễn, chùa Một Cột đã được trùng tu vào những năm 1840—1850 và 1922. Trải qua hơn 800 năm đến cuối thế kỷ 19 tại đây vẫn còn lại gian điện thờ có kết cấu bằng gỗ đặt trên cột đá như trong ký họa của bác sĩ Charles-Édouard Hocquard (1853—1911) và các tấm hình do nhiếp ảnh gia Firmin André Salles (1860—1929) thực hiện.

Vườn chùa Một Cột. Panorama ©2015 NCCong

JPEG - 184.2 kb
Vườn chùa nhìn từ đài Hoa Sen. Ảnh ©2015 NCCong

Khi thực dân Pháp sửa soạn rút khỏi Hà Nội, ngày 11-9-1954 đài Liên Hoa bị bọn xấu đặt mìn nổ nhưng cột đá chỉ hơi bị nghiêng (theo Carnet du Viêt Nam, tháng 8-2004, tr. 33). Đài được làm lại ngay năm 1955 và kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng vẫn giữ nguyên hai tảng đá trụ từ thời Lý. Kết cấu bao gồm đài Liên Hoa hình vuông, chiều dài mỗi cạnh 3 m, mái cong, dựng trên cột cao 4 m (không kể phần chìm dưới đất), đường kính 1,20 m có cột đá là 2 khúc chồng lên nhau thành một khối. Tầng trên của cột là hệ thống những đòn gỗ làm giá đỡ cho ngôi đài.

JPEG - 162.3 kb
Lên đài Hoa Sen. Ảnh ©2015 NCCong

Đài Liên Hoa có mái ngói bốn góc uốn cong, trên đắp lưỡng long triều nguyệt. Ngày nay không có những cánh sen trên cột đá như đã nói đến trong văn bia thời Lý, nhưng ngôi chùa dựng trên cột vươn lên khỏi mặt nước vẫn là kiến trúc độc đáo, gợi hình tượng một bông sen vươn thẳng lên khu ao hình vuông được bao bọc bởi hàng lan can làm bằng những viên gạch sành tráng men xanh. Trong vườn chùa hiện có một cây bồ đề từ đất Phật, do tổng thống Rajendra Prasad tặng nhân dịp Chủ tịch Hồ Chí Minh qua thăm Ấn Độ năm 1958.

Di tích lân cận

Bản đồ trực tuyến

Chú thích

[1] 延 祐 寺
上 方 秋 夜 一 鐘 闌 (蘭)
月 色 如 波 楓 樹 丹
鴟 吻 倒 眠 方 鏡 冷
塔 光 雙 峙 玉 尖 寒
萬 緣 不 擾 城 遮 俗
半 點 無 憂 眼 放 寬
參 透 是 非 平 等 相
魔 宮 佛 國 好 生 觀

Diên Hựu tự
Thượng phương thu dạ nhất chung lan
Nguyệt sắc như ba phong thụ đan
Si vẫn đảo miên phương kính lãnh
Tháp quang song trĩ ngọc tiêm hàn
Vạn duyên bất nhiễu thành giá tục
Bán điểm vô ưu nhãn phóng khoan
Tham thấu thị phi bình đẳng tướng
Ma cung Phật quốc hảo sinh quan


Đông Tỉnh