Ngoc Son Temple

Đền Ngọc Sơn

Temple de Ngoc Son

templeHoàn Kiếm districtLê dynastytaoism

Đền Ngọc Sơn xây năm 1842. Thờ: thần Văn Xương và Đức thánh Trần. Xếp hạng: Di tích quốc gia đặc biệt (2013). Vị trí: 2VJ2+7W, P. Hàng Trống, Q.Hoàn Kiếm, TP Hà Nội. Tọa độ: 21°01’50"N 105°51’09"E; góc đông-bắc Hồ Gươm. Bus lân cận: BĐX Bờ Hồ (xe 09, 14), 54 Nguyễn Hữu Huân, 23 Hàng Tre (04, 08, 11, 18, 23, 31, 34, 36)

Lược sử

Cầu Thê Húc. Ảnh NCCong ©2019

Nằm trên hồ Hoàn Kiếm gắn liền sự tích thần Kim Quy (Rùa Vàng) và vua Lê, trải qua biết bao biến cố lịch sử bi hùng đền Ngọc Sơn đồng thời còn đọng lại trong tâm hồn người Việt Nam như một kiến trúc đẹp bậc nhất của Thăng Long — Hà Nội. Với những ý nghĩa lớn lao đó ngôi đền đã trở thành Di tích quốc gia ngay trong đợt xếp hạng đầu tiên vào năm 1962 và được nâng lên hạng Di tích đặc biệt vào năm 2013.

Tháp Bút và Đài Nghiên xây năm Tự Đức thứ 18 (Ất Sửu 1865) nhưng đền Ngọc Sơn đã có từ mùa thu năm Nhâm Dần 1842. Tấm bia “Ngọc Sơn đế quân từ ký” (Bài ký đền Ngọc Sơn đế quân) do tiến sĩ Vũ Tông Phan soạn năm Quý Mão 1843, hiện còn trong đền, cho biết:

Ban thờ Đức thánh Trần

“Đời Lê sơ, đây là nơi các vua thường ra câu cá, có xây một cái đài gọi là Điếu đài (đài câu cá). Sau đó, tại đây người ta dựng ngôi đền thờ Quan Đế (tức Quan Vũ, tướng đời Thục Hán, nổi tiếng là trung nghĩa). Sang đời vua Gia Long, ông Tín Trai người làng Nhị Khê mở rộng ngôi đền Quan Đế thành chùa Ngọc Sơn (Ngọc Sơn tự), trước chùa xây một gác chuông”...

...“Đến khoảng đời Thiệu Trị, các con ông Tín Trai nhượng chùa này cho hội Hướng Thiện (một hội do các nhà nho lập ra, vốn thờ thần Văn Xương là thần coi về văn chương thi cử). Hội này liền bỏ gác chuông, xây ở chỗ đó một đền thờ Văn Xương. Công việc xây dựng bắt đầu từ mùa đông Tân Sửu (1841) đến mùa thu Nhâm Dần (1842) thì hoàn thành và đổi chùa ra đền tức Ngọc Sơn Từ.”

Tháp Bút. Panorama NCCong ©2015

Năm Ất Sửu 1865, Án sát đương nhiệm ở tỉnh Hà Nội là Đặng Huy Tá cùng Án sát về hưu là Nguyễn Văn Siêu đã đứng ra trùng tu lại đền Ngọc Sơn. Lần này, ngoài sửa chữa các nếp nhà cũ còn xây dựng thêm Trấn Ba Đình ("Đình chắn sóng"), Đài Nghiên, Tháp Bút và đặt tên cho cây cầu nối bờ đông hồ với đảo là Thê Húc 棲旭 ("Nơi bình minh đậu" hay "Ngưng tụ hào quang").

Tháp Bút, theo ý tưởng của những người thiết kế là “tượng trưng cho nền văn vật”. Điều này được nói trong bài Ký khắc trên bia “Trùng tu Văn Xương miếu ký” (Bài ghi việc tu sửa miếu Văn Xương) do Đặng Huy Tá soạn khi công việc xây dựng hoàn thành (năm 1865) hiện cũng vẫn còn bản dập trong đền. Văn vật theo sách Từ nguyên là “Vị lễ nhạc điển chương dã”, tức nói về lễ nhạc và điển chương.

Đình Trấn Ba

Thực ra cụm kiến trúc Tháp Bút vừa biểu dương văn chương đồng thời lại biểu dương võ công dẹp cuộc khởi nghĩa của quận Hẻo Nguyễn Danh Phương. Đây mới là ngụ ý của các người thiết kế, vì ta thấy Tháp Bút dựng trên một cái gò chất đầy đá hộc. Gò này tượng trưng cho một ngọn núi (theo thuật phong thủy “cao nhất thốn giả vi sơn” tức là chỉ cần cao một tấc thì cũng là núi rồi). Núi đó có tên là Độc Tôn. Điều trên đã được nói rõ trong bài “Bút Tháp chí” do Nguyễn Văn Siêu soạn năm 1865 được khắc ngay trên thân tháp ở tầng thứ ba mặt nhìn về hướng nam.

Cùng lúc đắp núi Độc Tôn thì chúa Trịnh còn cho đắp núi Ngọc Bội bên bờ tây hồ (Ngọc Bội ở vùng Phổ Yên là ngọn núi mà chúa Trịnh đóng quân, còn Độc Tôn là doanh trại của Nguyễn Danh Phương). Cạnh núi có cung Khánh Thụy. Về sau Lê Chiêu Thống đã cho đốt cung này, song tên thì còn lưu lại ở hai ngôi làng ở hai bên cung là Tả Khánh Thụy và Hữu Khánh Thụy. Sang đời Nguyễn, 2 làng này nhập vào làng Báo Thiên thành làng Báo Khánh. Nay còn phố Báo Khánh là di tích. [1]

Ngõ vào Đài Nghiên. Panorama NCCong ©2014

Kiến trúc

Đền Ngọc Sơn mở cổng hướng đông, nhìn chếch sang đền Bà Kiệu ở bên kia đại lộ Đinh Tiên Hoàng. Du khách đi qua chiếc cổng xây kiểu trụ biểu vào sân trước, ngay bên trái là ngọn Tháp Bút được dựng trên một ngọn núi giả xếp bằng đá hộc, đường kính 12m, cao 4m. Tháp hình vuông gồm năm tầng, cao 8m. Đỉnh tháp là một ngòi bút nho dựng ngược, cả cán và ngòi cao 90cm. Trên thân ba tầng giữa có khắc theo chiều dọc ba chữ Hán “Tả Thanh Thiên” có nghĩa là “Viết (lên) trời xanh”.

Ở cuối sân trước, hai bên cột trụ có hai cửa nách giả được xây kiểu hai tầng tám mái cong. Cửa giả bên phải đắp nổi hình rồng cuộn khúc đón đàn cá đang thi nhau vượt sóng, trên đề hai chữ "Long Môn". Cửa giả bên trái đắp nổi một chú Hổ trắng như đang tiến ra phía ngoài, trên đề hai chữ Hổ Bảng. [2]

Đắc Nguyệt Lâu

Tiếp theo, du khách đi qua con ngõ dẫn đến cổng thứ ba, bên trên có cái nghiên mực bằng đá xanh đẽo tạc theo hình nửa trái đào, cắt ngang theo chiều dọc, khoét lõm. Bề dài trái đào 97cm, bề ngang 80cm, cao 30cm, chu vi 2m, có ba con thiềm thừ (con cóc) đội nghiên như ba cái chân kiềng. Trên thân Đài Nghiên có khắc một bài minh cũng của Phó bảng Nguyễn Văn Siêu. [3]

Cầu Thê Húc. Panorama Thang Bui ©2010

Phía sau Đài Nghiên là cầu Thê Húc đỏ chót uốn cong bắc sang đảo. Chiếc cổng thứ tư nằm bên gốc cổ thụ ở đầu cầu bên kia được gọi là 得月樓 "Đắc Nguyệt Lâu" (Lầu hứng trăng). Qua cổng này du khách đi về phía bên trái đến Trấn Ba Đình có hướng nhìn về Tháp Rùa xa xa ở phía nam. Đó là một phương đình xây vào khoảng năm 1865 -1866 với 2 tầng 8 mái dựa trên 4 cột cái bằng gỗ và 4 cột góc bằng đá. Sau lưng Trấn Ba Đình có 3 nếp nhà song song hình chữ "Tam", tạo thành khu đền trung tâm với các gian thờ Văn Xương Đế quân, Lã Động Tân, Đức thánh Trần, Quan Công, in đậm màu sắc đạo Giáo. Ngoài ra tại đây còn thờ cả Phật A-di-đà, thể hiện rõ quan niệm Tam giáo đồng nguyên.

Tiền tế đền Ngọc Sơn

Di tích lân cận

Bản đồ trực tuyến

Bài và ảnh: Đông Tỉnh NCCong

[1Tham khảo: Phố và đường Hà Nội. Nguyễn Vinh Phúc. Nxb. Giao thông Vận tải.

[2Long Môn chỉ sự thành công trong thi cử theo điển tích cá chép vượt qua thác Vũ Môn sẽ hoá thành rồng (do đó Vũ Môn còn được gọi là Long Môn). Hổ Bảng nghĩa đen là bảng vẽ hình con hổ, nghĩa bóng là bảng ghi tên những người đỗ tiến sĩ.

[3Bài minh chỉ có 64 chữ Hán, tạm dịch như sau: “Xưa lấy hốc đất làm nghiên, chú giải Đạo Đức Kinh, nghiền ngẫm bên nghiên lớn, viết sách Hán Xuân Thu. Từ đá tách ra làm nghiên, chẳng có hình dáng. Không vuông không tròn, dùng vào mọi việc thật kỳ diệu. Không cao không thấp, ngôi ở chính giữa. Cúi soi hồ Hoàn Kiếm, ngửa trông ngọn Bút đá. Ứng vào sao Thai mà làm ra mọi biến đổi. Ngậm nguyên khí mà mài hư không”....

Có nhắn tin hay bình luận gì không?

Diễn đàn ghi danh mới được đăng

Trước khi tham gia vào diễn đàn này, bạn phải ghi danh. Nếu chưa ghi danh, bạn phải ghi danh.

Đường nốighi danhquên mật mã?