Dinh Dai Community Hall

Đình Đại (Bạch Mai)

Maison communale de Dinh Dai

Hai Bà Trưng districtvillage hallLê dynastyKim Ngưu river

Đình Đại ít nhất có từ thế kỷ XVIII. Thờ: Cao Sơn Đại vương. Xếp hạng: Di tích quốc gia (1996). Địa chỉ: ngõ Đình Đại, phố Bạch Mai, 2V32+R5 Cầu Dền, Hai Bà Trưng District, Hanoi, Vietnam. Toạ độ: 21°00’17"N 105°51’02"E. Cách Hồ Gươm: hơn 3km về hướng nam. Điểm dừng bus lân cận: 216-218 Bạch Mai (xe 08, 38, 52a, 58b)

Ngõ Đình Đại phố Bạch Mai. Ảnh NCCong ©2015

Giới thiệu

Thời Lê trung hưng, đình Đại thuộc thôn Hồng Mai, tổng Tả Nghiêm, huyện Thọ Xương. Thời Nguyễn, năm Tự Đức thứ 3 (1850), vì kiêng huý của vua là Hồng Nhậm nên đổi thành thôn Bạch Mai. Thời Pháp thuộc, năm Khải Định 9 (1924) trở thành phường Bạch Mai, thuộc đại lý Hoàn Long, tỉnh Hà Đông. Địa danh Bạch Mai còn lưu lại ở tên con phố nối phố Huế tại ô Cầu Dền với phố Trương Định ở ngã tư Trung Hiền (chợ Mơ). Cầu Dền (Triền Kiều) là tên một cửa ô của Thăng Long thời Lý, nơi đây từng có cây cầu bắc qua sông Kim Ngưu — con hào lớn ở phía Nam, bao bọc, bảo vệ Kinh thành.

Theo Lý Khắc Cung[1], đình Đại nằm trong cụm di tích lịch sử ở phía Bắc khu vực Bạch Mai, bao gồm chùa Liên Phái và các địa chỉ văn hóa quanh đấy như: chùa Hương Tuyết, đình Đông, đình Tô Hoàng, chùa Vua, đàn Nam Giao[2]. Ngay sát cạnh đình từng có con đường Thiên lý nổi tiếng, nối liền cửa ô Cầu Dền với các trấn và các tỉnh phía Nam. Xưa kia đó là một con đường nhỏ, hun hút dài xuyên qua những đồi cây rậm rạp và cả một rừng mai (mơ). Kẻ Mơ - bao gồm Hồng (Bạch) Mai, Hoàng Mai, Tương Mai, Mai Động… là thái ấp của thượng tướng quân Trần Khát Chân đời Trần. Năm 1592, quân nhà Mạc đã thua trận với quân của Trịnh Tùng tại đây.

Trước kia đình Đại còn là một nơi tập trung của dân tứ chiếng từ các ngả đường dẫn tới kinh đô. Thời xưa, cứ cuối buổi chiều là cửa ô Cầu Dền đóng kín lại, không ai được đi qua, chỉ trừ những người cầm hoả bài "Khẩn cấp". Tất cả những kẻ chậm chân đều phải nghỉ lại ở đình Đại, đợi đến sáng hôm sau, khi cửa ô mở mới được vào thành. Cũng có một số người buôn bán muốn tranh thủ thời gian đã vào thành từ lúc 4 giờ chiều, nhưng phải nghỉ lại trong một cái chợ, ăn uống, ngủ qua đêm và sửa soạn lại hàng để sáng sớm hôm sau đem đi bán ở các chợ, các phố nội đô. Nơi tập trung đó gọi là chợ Hôm, cái tên cổ được giữ mãi cho đến tận bây giờ.

Cổng ngõ Đình Đại nhìn từ trong. Ảnh NCCong ©2015

Theo Trần Quốc Vượng[3], phường Bạch Mai (nay là phường Cầu Dền) gồm 6 giáp: Nhất, Nhị, Nội, Mật, Tô, Hoàng. Đình Đại vốn là ngôi đình chung của cả 6 giáp, sau Tô - Hoàng mới tách ra lập đình riêng (đình Tô - Hoàng); Đình Đông (số nhà 125 phố Bạch Mai) cũng có sau. Đình Đại thờ thần Cao Sơn trấn giữ phía nam thành Thăng Long, tuy vậy có nhiều bằng chứng cho thấy điều này không chắc chắn.

Lược sử

Đình Đại được xây dựng cách nay khá lâu và đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa lớn vào những đời Vĩnh Thịnh (1705), Cảnh Hưng (1774), Minh Mạng (1840), Thành Thái, Khải Định. Ban đầu, ngôi đình chỉ có gian giữa cao 5m, tương truyền thờ đức thành hoàng là [Cao Sơn Đại vương?] một trong 50 người con của Lạc Long Quân theo mẹ lên núi, sau này trở thành thuộc tướng thân cận của Sơn Tinh.

Gian bên trái thờ Âu Cơ, sau ghép với thờ Mẫu Liễu Hạnh. Gian bên phải thờ các Cô, Cậu của đạo Lão, tức theo xu hướng Tam giáo đồng lưu. Ngoài ra còn thờ cả hai ông phỗng là những người hầu cận của Đại vương với nét mặt tươi cười, hóm hỉnh của các vai "hề chèo" xuất hiện sau này. Đình đã được Bộ Văn hóa—Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc - nghệ thuật năm 1996.

Đình Đại nhìn từ sân. Ảnh NCCong ©2015

Kiến trúc

Trước kia không gian Đình Đại vốn được để mở ra bốn phương tám hướng chứ không xây gạch kín xung quanh. Mọi người có thể đến thăm đình từ bất kỳ hướng nào, qua những con đường tắt và đường lớn. Bây giờ làng xóm và đồng ruộng đều đã thành đô thị, ngôi đình bị lấn lướt nhiều, du khách đi đến tận cổng mới nhận dạng được.

Ngôi đình này có tòa tiền tế gồm 5 gian quay về hướng đông-nam, trên bờ nóc có đắp 4 chữ Hán “Bạch Mai Đình Đại”. Hậu cung 3 gian, kết nối với tiền tế theo hình chuôi vồ. Tất cả bộ mái đình đều lợp ngói ta. Sân đình xưa rộng, lát gạch cổ, có cổ thụ, vườn hoa và một giếng thơi hình bầu dục. Khung cửa đình bằng gỗ, làm theo kiểu bức bàn. Kết cấu khung xương được giữ vững bởi nhiều cột cái, cột quân to và cao, đều thuộc loại gỗ tứ thiết.

Di sản

Các mảng trang trí được tập trung vào bức cốn nách giữa toà đại đình. Đề tài trang trí là rồng leo và uốn khúc, vây cá, trăng sao… mang dáng dấp nghệ thuật thời Lê trung hưng. Bên cạnh có mấy bức chạm khắc rồng phượng, âm dương tương xứng với những hoạ tiết sông, nước, mây trời, những bức cửa võng, cuốn thư, hoành phi, câu đối… Tất cả đều được chạm khắc tỉ mỉ và sơn son thếp vàng lộng lẫy. Gian chính giữa cung cấm có sập thờ, phía trên đặt ngai thành hoàng. Bên cạnh là 2 chiếc kiệu bát cống vẫn nguyên vẹn, được chạm, khắc và sơn son thếp vàng với nhiều hoa văn sinh động duyên dáng, tiêu biểu của nghệ thuật đời Gia Long.

Sân Đình Đại. Ảnh NCCong ©2015

Đình hiện còn 4 bát hương, trong đó có một chiếc làm bằng đá, một bộ bát bửu, một cồng, một chiêng, 3 chiếc hương án, một hòm đựng 7 sắc phong ghi niên hiệu từ đời Minh Mạng (1821) đến Khải Định (1924) và một hòm khác đựng 2 sắc phong hậu thần. Lại có tấm bia đá mang niên đại Vĩnh Thịnh (1705 -1719) ghi việc bầu hậu thần và một tấm bia hậu thời Nguyễn (Thành Thái thứ 6).

Đình cũng lưu giữ được 7 bức hoành phi, cuốn thư, 7 đôi câu đối. Một trong các câu đối ca ngợi thần Cao Sơn như sau (dịch nghĩa):
Danh truyền văn đức võ công, dòng trôi đá không chuyển
Ơn nhuần cây xưa hoa mới, đường nảy xuân lại về.

Đình Đại là một địa điểm trong quần thể di tích lịch sử văn hoá và du lịch có giá trị của quận Hai Bà Trưng. Nhưng cũng như số phận của một số di tích khác, Đình Đại hiện nay vẫn chưa được sự chú ý xứng đáng. Một số hộ dân đã dần lấn chiếm, xâm phạm khuôn viên đình và xung quanh. Cổng tam quan, cổ thụ, vườn hoa, giếng bầu dục… không còn nữa làm cho cảnh quan của Đình Đại bị thu hẹp.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

Chú thích

[1] Lý Khắc Cung, Hà Nội—Văn hóa và Phong Tục, NXB Thanh Niên 2004.
[2] Đàn Nam Giao ở cạnh nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo cũ, nay là toà nhà Vincom.
[3] Trần Quốc Vượng, Theo dòng lịch sử. NXB Văn hóa—Thông tin 1996.

Bài và ảnh: Đông Tỉnh NCCong

Có nhắn tin hay bình luận gì không?

Diễn đàn ghi danh mới được đăng

Trước khi tham gia vào diễn đàn này, bạn phải ghi danh. Nếu chưa ghi danh, bạn phải ghi danh.

Đường nốighi danhquên mật mã?