Đỗ Cảnh Thạc
Tên Đỗ Cảnh Thạc 杜景碩 đã xuất hiện từ lâu trong sử nước Nam nhưng nhận định đánh giá trong những nghiên cứu về sự nghiệp của ngài cho đến nay vẫn còn chưa được hoàn toàn thống nhất. Ngài sinh vào khoảng năm 912 hoặc 916, cha là người gốc Quảng Lăng (hoặc Quảng Đông) Trung Quốc, mẹ định cư tại ấp Động, vùng Đỗ Động Giang ở phía tây nam thành Đại La.
Lớn lên, ngài trở thành một vị tướng rất trẻ của Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ 楊廷藝 (874–937), rồi của người con rể kế vị Dương Đình Nghệ là Ngô Quyền 吳權 (898–944). Tháng 11 năm 938, Đỗ Cảnh Thạc cùng các vị tướng khác của Ngô Quyền đã nhấn chìm đoàn quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng do Hoằng Tháo chỉ huy sang chiếm Giao Châu.
Ngô Quyền tự xưng vương năm 939, lập triều đình và đóng đô ở Cổ Loa, đưa nước ta thoát khỏi gần 1000 năm Bắc thuộc. Suốt gần 3 thập kỷ, Đỗ Cảnh Thạc góp phần xây dựng và củng cố triều đại quân chủ độc lập đầu tiên này, được phong làm chỉ huy sứ. Nhưng cuộc tranh ngôi kế vị giữa em vợ và các con của Ngô Quyền đã làm chính quyền trung ương suy yếu dần rồi sụp đổ vào năm 965, mặc dù Đỗ Cảnh Thạc và Dương Cát Lợi có theo Ngô Xương Văn quay giáo lật đổ Dương Tam Kha.
Đỗ Cảnh Thạc là một trong 12 sứ quân nổi lên cát cứ ở địa phương, hiệu là Đỗ Cảnh Công 杜景公. Ngài cho đắp sửa thành Quèn và đồn Bảo Đà, lập ra 72 trại sở để phát triển quân đội và kinh tế trong một địa bàn ven sông Tích và sông Đáy, trải dài qua các huyện Thạch Thất, Quốc Oai, Thanh Oai bây giờ.
Sau gần 2 năm giao tranh với các sứ quân, dần dần ngài mất hết mọi căn cứ, cuối cùng bị sứ quân hùng mạnh nhất là Đinh Bộ Lĩnh đánh tháo chạy và trúng tên chết ở chân núi Sài Sơn vào năm 967. Ngài được nhiều nơi thuộc những miền đất kể trên lập đền thờ phụng và tôn vinh làm thành hoàng làng. Tương truyền, vua Lê Hoàn (941-1005) vừa lên ngôi đã cấp tiền, vàng cho nhân dân xã Sài Sơn xây dựng đền thờ Đỗ Cảnh Công trên nền mộ ngài.
Dân gian còn gọi ngài là Độc Nhĩ Vương do bị mất một tai từ thời trẻ. Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan (1528-1613), người Quốc Oai, từng ca ngợi ngài: “Tướng công phò suốt ba đời nhà Ngô, trải bao biến cố vẫn giữ một lòng trung hiếu, không màng danh lợi, cống hiến cả cuộc đời cho dân, cho nước. Thật là một tấm gương trung hiếu chói lọi cho đời sau noi theo”.
(Noted by ©NCCông 2018)
