Bạch Thái Bưởi

Bạch Thái Bưởi sinh năm 1874 trong một gia đình nông dân nghèo ở làng Yên Phúc, nay thuộc phường Phúc La, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội. Từ nhỏ ông đã phải giúp đỡ mẹ bán hàng rong kiếm sống. Gia đình ông vốn họ Đỗ nhưng vì cha mất sớm, nhờ một người nhà giàu họ Bạch nhận ông làm con nuôi và cho ông đi học, ông mới đổi từ họ Đỗ sang họ Bạch và lấy tên là Bạch Thái Bưởi.

Năm 1894, ông làm cho một xưởng thuộc hãng thầu công chính và ở đây, lần đầu tiên ông được tiếp xúc, thu nhận những hiểu biết về máy móc, cách tổ chức, quản lý sản xuất. Năm 1895, ông được Phủ Thống sứ Bắc Kỳ chọn làm người giới thiệu những sản phẩm của Việt Nam tại Hội chợ Bordeaux, nơi ông đã được tiếp xúc trực tiếp với xã hội phương Tây.

Về nước, với kiến thức và kinh nghiệm thu được, ông đã xin làm giám đốc công trình cầu Long Biên. Cơ hội đến với Bạch Thái Bưởi khi người Pháp xây dựng công trình xe lửa nối liền Hà Nội - Sài Gòn. Công ty Hỏa Xa Đông Dương cần một số lượng gỗ lớn làm tà vẹt. Ông liên danh với một người Pháp nhận thầu cung cấp vật liệu này. Qua cuộc thầu này, ông học được nhiều kinh nghiệm làm ăn, đồng thời cũng tích luỹ được một số vốn mở tiệm cầm đồ. Ông là người Việt Nam đầu tiên phiêu lưu vào một nghề nhiều vốn, cần có kỹ thuật chuyên nghiệp. Cầm đồ chủ yếu là cầm nữ trang, vàng, bạc, kim cương, phải có chuyên môn, biết thử vàng, biết xem hạt xoàn. Ngoài ra còn phải biết xem sổ sách, kế toán theo luật định. Các đối thủ người Hoa lúc đầu khinh thường, nhưng tiệm cầm đồ của Bạch Thái Bưởi, chẳng những đứng vững mà còn phát triển mạnh.

Từ năm 1906, ông còn thầu thuế ở Nam Định, Thanh Hoá, mở hàng cơm ở Thanh Hoá, Công ty rượu ở Thái Bình. Sau đó, ông lao vào thầu khoán thu phí chợ các tỉnh Hải Phòng, Nam Định, Vinh… và thắng lợi rực rỡ.

Khoảng năm 1908-1909, ông lập công ty Hàng hải Bạch Thái Bưởi, thuê lại 3 chiếc Phenix, Dragron và Fai Tsi Long, đổi tên chúng thành Phi Phụng, Phi Long và Khoái Tử Long để kinh doanh vận tải đường thủy trên hai tuyến Nam Định – Bến Thủy và Nam Định – Hà Nội. Dù vấp phải sự cạnh tranh không khoan nhượng đến từ các đối thủ là các công ty người Pháp và người Hoa, nhưng với ý chí quật cường, sự tài trí kết hợp khôn khéo, khách đi tàu của Bạch Thái Bưởi mỗi ngày một đông hơn. Đến năm 1919, Bạch Thái Bưởi đã có 25 chiếc tàu. Tàu lớn nhất, dài nhất tới 40,25m; tàu ngắn nhất 18,28m. Khoảng cuối thập niên 1920 đầu 1930, công ty có trên 40 con tàu cùng sà lan chạy trên tất cả các tuyến đường sông Bắc Kỳ và cả các nước và vùng lãnh thổ lân cận như Hong Kong, Trung Quốc, Nhật Bản, Singapore và Philippines, với số lượng nhân viên lên tới 2.500 người làm việc trên các đội tàu, xưởng đóng tàu.

Con tàu Bình Chuẩn là đỉnh cao trong sự nghiệp kinh doanh vận tải đường thủy của Bạch Thái Bưởi. Đây là còn tàu dài 42m, trọng tải 600 tấn, động cơ 400 mã lực hoàn toàn do người Việt thiết kế và thi công. Được hạ thủy vào 7/9/1919 tại Cửa Cấm (Hải Phòng), Bình Chuẩn nhổ neo vào ngày 20/8/1920 và cập cảng Sài Gòn vào 17/9/1920. Sự kiện này đã làm nức lòng giới kinh doanh Nam Kỳ, họ cho đúc bảng đồng tặng tàu Bình Chuẩn với dòng chữ: "Tặng tàu Bình Chuẩn, chiếc tàu Việt Nam đầu tiên tại Cảng Sài Gòn".

Lợi nhuận thu được từ kinh doanh hàng hải, Bạch Thái Bưởi tiếp tục đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác. Bạch Thái Bưởi đã đầu tư thành công vào một lĩnh vực được coi là cấm kỵ của thời Pháp thuộc là ngành khai thác mỏ. Sau thành công trong khai thác than, ông còn kinh doanh bất động sản ở Đồ Sơn, Hải Phòng…

Khát vọng làm giàu của Bạch Thái Bưởi thể hiện đậm nét tính đua tranh, sự bất bình của người Việt trước những thế lực ngoại bang. Mặc dù tiếp xúc thường xuyên với người Pháp, học tập kỹ thuật tân tiến của người phương Tây, nhưng Bạch Thái Bưởi luôn thể hiện tinh thần dân tộc trong hoạt động kinh doanh. Ông đặt tên các con tàu mua lại từ đối thủ nước ngoài bằng những tên Việt như Lạc Long, Hồng Bàng, Trưng Trắc, Đinh Tiên Hoàng, Lê Lợi, Hàm Nghi. Trong một hội nghị kinh tế lý tài, người ta kể rằng, do bênh vực cho quyền lợi của người dân bị trị, ông bị René Robin, đang làm Thống sứ Bắc Kỳ lúc đó, đe dọa: “Nơi nào có Robin thì không có Bạch Thái Bưởi”; ông đã đáp lại: “Nước này còn Bạch Thái Bưởi thì không còn Robin”.

Ông được xem là doanh nhân đầu tiên kêu gọi "Người Việt ủng hộ người Việt" trong kinh doanh. Khi đối diện với nguy cơ phá sản trong cuộc cạnh tranh về giá với các thương nhân người Hoa. Bạch Thái Bưởi đã vận dụng tinh thần dân tộc khuyến khích người Việt đi tàu của người Việt. Qua đó có thể vượt qua "cửa tử" và trở thành "Vua tàu thủy Việt Nam" sau này.

Tiếp theo kinh doanh hàng hải, ông đầu tư xây dựng “Công ty In và Xuất bản Bạch Thái Bưởi” (sau là Đông Kinh ấn quán). Năm 1921, Bạch Thái Bưởi cho ra đời tờ báo hàng ngày mang tên Khai hóa nhật báo, in được 22 số thì bị đình bản.

Bạch Thái Bưởi là người nhạy bén kinh doanh giỏi trên các lĩnh vực, nghiêm túc thực hiện các tôn chỉ trên thương trường như thương phẩm, thương hội, tín thực, kiên tâm, nghị lực, trọng nghề, thương học, giao thiệp, tiết kiệm và coi trọng hàng nội hóa. Ông dành chế độ an sinh cho các nhân viên của mình, trợ cấp cho học sinh nghèo có chí du học. Ông giáo dục con cái lòng quý trọng những người cần lao, nghèo khó.

Không chỉ chú trọng giáo dục văn hóa, kinh doanh, Bạch Thái Bưởi còn giáo dục con cái lòng quý trọng những người cần lao, nghèo khó. Ông cũng thường xuyên phát chẩn cho dân nghèo ở khắp các tỉnh xa. Có năm ở Huế diễn ra lũ lụt lớn, ông cho 2 tàu gỗ chở đầy gạo vận chuyển từ ngoài Bắc vào để cứu đói cho dân. Với hành động này, ông được vua Bảo Đại tặng Sắc Phong.

Theo lời kể của những người trong gia đình, ông Bạch rất nóng tính. Con cái trong nhà làm gì sai trái ông phạt không nương tay. Một lần khi một người con trai (lúc này đã trưởng thành) đi đánh bạc suốt đêm. Cụ biết chuyện đã rất giận. Thấy con về đến cửa cụ liền rút gậy baton ra đánh con. Do nóng giận vì con cái nên cụ lên cơn đau tim và mất. Đó là vào ngày 22/7/1932.

Trong bản di chúc 30 trang, cụ chia đều tài sản cho các con cháu, em gái, em trai… và để lại 5 điều răn dạy là không được tranh chấp, tị nạnh; ngược lại phải biết đoàn kết, giúp đỡ nhau.

Ngày nay ở thành phố Uông Bí, Quảng Ninh có một cảng biển mang tên ông ở cuối đường Bạch Thái Bưởi. Ông được thờ tại đền thờ trong khuôn viên Công ty Công nghiệp hoá chất mỏ (TP Uông Bí). Tại quê nhà Yên Phúc, Khu đô thị Văn Quán, Hà Đông, Hà Nội có con đường mang tên ông.