Cao Lỗ

Tấm bia Thần tích bi ký được lập vào năm Khải Định 6 (1921) tại làng Tiên Hội (Đông Anh, Hà Nội) cho biết Cao Lỗ là vị tướng có tài được An Dương Vương phong làm thống lĩnh toàn quân và đóng đại bản doanh tại Vũ Ninh.

Sách sử cũ ghi tên ông là Cao Lỗ, hay Cao Thông. Tương truyền, khi quân Thục bao vây kinh đô nước Văn Lang, tướng Cao Lỗ đã mở cửa sau của thành cho quân Thục tràn vào, buộc vua Hùng nhường ngôi cho Thục Phán. Từ đó, Cao Lỗ và người em họ là Cao Tứ được An Dương Vương Thục Phán tin cậy.

Cao Lỗ mang hết tài sức của mình phục vụ cho triều đại mới. Ông khuyên vua dời đô và giúp vua tìm đất xây thành Cổ Loa. Cao Lỗ được gọi là “Ông Nỏ” vì phát minh loại nỏ Liên Châu bắn một lần ra nhiều phát, đầu mũi tên bằng đồng. Dân gian còn gọi ông là Đô Lỗ (hay Đô Nỏ, ông Nỏ).

Cao Tứ được An Dương Vương cho phụ trách thuỷ quân, còn Cao Lỗ phụ trách đội quân cung nỏ gồm hàng vạn người. Ông được vua giao trọng trách trấn giữ của Bắc – cửa xung yếu nhất của thành Cổ Loa. Khi Triệu Đà dùng mưu chước cầu hôn, xin cho con trai sang ở rể, Cao Lỗ đã can ngăn vua và cử người theo dõi Trọng Thủy.

An Dương Vương không nghe lời Cao Lỗ can mà ngày càng đối xử bạc bẽo làm ông phải rời bỏ triều đình. Khi quân Triệu Đà tấn công, ông liền quay về để chiến đấu và đã hy sinh tại Cổ Loa. Nhân dân Cổ Loa thờ ông ở Uy Nỗ, ở điếm xóm Chùa và ở miếu cửa Bắc nằm giữa xóm Bãi và xóm Thượng.

Theo truyền thuyết khác thì Cao Lỗ đã hy sinh tại thôn Đại Than (nay là xã Cao Đức), huyện Gia Bình, Bắc Ninh. Nhân dân ở đó lấy ngày sinh, ngày hoá của ông là mùng 10 tháng Ba và mùng 4 tháng Tư âm lịch để tổ chức lễ hội hàng năm tại đền Cao Lỗ Vương. Dòng họ Cao ở Đại Than tự nhận là hậu duệ của ông.

Gần đây Cao Lỗ được một số nhà nghiên cứu cho là nhân vật có thật và danh tướng đầu tiên trong lịch sử nước ta. Chiếc nỏ do ông sáng chế cũng được cho là có thật. Điều quan trọng nhất tạo nên sức mạnh của nỏ Liên Châu là chiếc lẫy nỏ có chốt giữ liên hoàn để mỗi lần bóp cò có thể bắn ra nhiều mũi tên.

(Noted by ©NCCông 2015)