Giấy dó

Giấy dó là loại giấy sản xuất từ vỏ những cây dó (như dó giấy, dó liệt...), theo quy trình thủ công lưu truyền ở một số làng nghề vùng Hà Nội và xung quanh. Giấy dó loại thường thì dùng để in sách bằng công nghệ in giấy bản trên ván gỗ. Người ta nghiền nát vỏ sò điệp rồi trộn với hồ bột nếp rồi dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy dó để làm giấy điệp được dùng cho vẽ tranh. Giấy dó loại đặc biệt dùng để phong sắc thì được bôi keo, nhuộm, làm nghè, đánh vàng, đánh bạc và vẽ rồng.

Phường Bưởi (Yên Thái) từ thế kỷ XII đã có 3 làng chuyên làm giấy dó dùng để viết hoặc in, gồm: Hồ Khẩu, Đông Xá, An Thọ. Hai làng Hồ Khẩu và Đông Xá còn làm giấy dó khổ lớn lại mịn mặt hơn, từng được xuất khẩu. Giấy dó khổ lớn để vẽ tranh bằng mực tàu. Bởi có đặc tính chống ẩm rất cao nên khi dùng giấy dó để lót bồi phía sau tranh vẽ thì các tác phẩm khó bị mốc.

Trong sản xuất hầu như chỉ dùng công cụ bằng tre, gỗ và làm khô giấy bằng ánh sáng tự nhiên. Giấy dó không có độ axít nên tuổi thọ có thể đạt tới hơn 500 năm. Giấy dó có đặc tính xốp, nhẹ do nguyên liệu và công nghệ sản xuất. Các xơ sợi li ti gắn với nhau như mạng nhện nhiều lớp, không theo thứ tự sợi ngang, dọc như tấm lụa dệt, mà theo dạng chuyển động ngẫu nhiên đa chiều. Giấy dó nhẹ bằng khoảng một nửa các loại giấy sản xuất công nghiệp.

Quy trình thủ công sản xuất giấy dó bao gồm mấy bước chính:

• Vỏ cây dó được ngâm trong nước vôi với thời gian ba tháng, sau đó được nấu cách thủy khoảng 3 ngày 2 đêm cho đến khi ngửi thấy mùi thơm của vỏ cây được nấu chín nhừ hoặc thấy phần thịt của vỏ cây dó trong lại.
• Dùng dao nhỏ bóc bỏ lần vỏ đen đi, giã bằng cối và chày cho đến khi thành một dạng bột nhuyễn rồi cho bột dó vào một cái rá to có đường kính hơn một mét được đan bằng tre để đãi sạch nước vôi, gọi là "đãi bìa". Dùng chất nhầy từ cây mò tạo hỗn hợp kết dính. Hỗn hợp này gọi là "nhớt gỗ" mà người thợ sẽ pha với nước, lỏng hay đặc tùy theo loại giấy.
• Khi xeo giấy, người thợ dùng "liềm xeo" - liềm là một mành nứa hoặc giang chẻ nhỏ như sợi tăm rồi dùng sợi tơ xe lại mua ở làng Triều Khúc về đan lại - công đoạn đan liềm này do các thợ thủ công ở làng Cáo Đỉnh đảm nhận. Thợ xeo chao đi chao lại trong bể bột dó. Lớp bột dó trên liềm chính là tờ giấy dó sau khi kết thúc công đoạn xeo, ép, bóc, can, phơi (sấy), lột giấy. Tơ dó kết lại với nhau, như cái mạng nhện nhiều lớp, tạo nên tờ giấy dó. Sự kết mạng như vậy đã làm cho tờ giấy dó có độ xốp. Vì xốp nên giấy dó rất nhẹ và hút mực.