Làng tranh Đông Hồ

Giới thiệu

Thôn Đông Hồ nằm ở bờ nam sông Đuống, cạnh bến đò Hồ, ngày nay là cầu Hồ, thuộc phường Hồ, thị xã Thuận Thành. Xưa kia tên Nôm là làng Mái, thuộc xã Đông Hồ, tổng Đông Hồ, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây có một dòng tranh dân gian đặc sắc gọi là tranh điệp hay tranh Đông Hồ.

Theo thông tin từ gia phả dòng họ Nguyễn Đăng thì tranh điệp có mặt tại làng Đông Hồ từ năm 1527 tức cuối thời Lê Sơ. Tuy một số tác phẩm có sự giao thoa với tranh dân gian ở các nơi khác, cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng đủ tin cậy để biết nghề làm tranh này ra đời đích xác ở đâu và vào thời điểm nào.

Tranh thường lấy các đề tài có ý nghĩa xã hội từ cổ tích, lịch sử và đời sống hàng ngày, mang lại ước mơ hay niềm vui cho đại chúng. Kỹ thuật khắc trên các ván gỗ thị hoặc gỗ thừng mực dẻo dai cho phép in nhanh một số lượng tranh đủ đáp ứng thị trường chủ yếu là vùng nông thôn rộng lớn ở Bắc Bộ.

Sự phát triển

Nguyên vật liệu trước kia là những thứ sẵn có trong thiên nhiên được lựa chọn rất cẩn thận sao cho có thể bền vững hàng thế kỷ. Vỏ cây dó được ngâm, tẩy bằng vôi tôi và chế biến thành giấy rồi quết hồ pha vỏ sò điệp ánh lên sắc trắng, gọi là giấy điệp. Các màu cơ bản thì được làm từ hoa hòe, sỏi son, gỗ vang, lá chàm, rỉ đồng, than gỗ xoan và tro lá tre…

Một bức tranh Đông Hồ thường dùng vài mộc bản và mỗi bản in một mầu. Tranh điệp đã từng đạt đỉnh cao về mỹ thuật và thương mại. Đông Hồ trở nên sôi động với hàng trăm thương lái đổ về vào dịp tháng Chạp. Dân làng phần lớn bỏ nghề nông và theo nghề tranh. Danh tiếng của tranh Đông Hồ từ lâu đã vượt qua biên giới nước ta và trở thành một trong những sản phẩm đem lại sự tự hào cho dân tộc.

Khoảng đầu thế kỷ XXI, thị trường dần giảm sút, nhiều nhà chuyển sang sản xuất và buôn vàng mã. Rồi lại có những người dùng màu công nghiệp rẻ hơn nên chất lượng tranh kém đi. Trong làng chỉ còn ít gia đình kiên trì làm tranh điệp và may mắn vẫn tiếp tục có khách hàng, chủ yếu là người nước ngoài.

Kiến trúc và di sản

Đình Đông Hồ thờ bản cảnh thành hoàng, xưa kia sân đình từng là nơi họp chợ bán tranh và nguyên vật liệu làm tranh nên còn gọi là đình Tranh. Đình nhìn qua cánh đồng về đê sông Đuống. Cổng đình xây kiểu tam môn, thân các trụ đắp câu đối chữ Hán. Trước cổng là ao bán nguyệt có tường hoa bao quanh và bức bình phong ở giữa hai lối đi xuống cầu ao.

Sau cổng là sân đình, đối diện qua sân có hai dãy nhà tả hữu vu 3 gian, kiểu tường hồi bít đốc. Toà đại bái 5 gian 2 dĩ, gian giữa kết nối với toà hậu cung 3 gian dọc theo hình "chữ Đinh". Trong thập niên 2020, UBND tỉnh Bắc Ninh đã đầu tư xây dựng "Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ" ngay trước đình về phía đông bắc.

Cách đình chỉ hơn 100m về phía đông nam còn có cơ sở sản xuất, cửa hiệu trưng bày và mua bán tranh của các dòng họ lâu đời làm nghề này. Hàng trăm mộc bản và nhiều bức tranh với tinh hoa mỹ thuật, kỹ thuật được giữ gìn ở những nơi đó. Hy vọng công chúng sẽ trở về những giá trị văn hoá cổ truyền.

Năm 2012, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong đình bảo lưu nhiều đồ thờ cúng, hương án, đại tự, hoành phi, bộ bát bửu… Trên sân đình còn hai tấm bia đá ghi về những tiên hiền và những người có công xây đình… Hàng năm, dân làng mở hội đình vào rằm tháng Ba âl với những nghi thức như tế thần, thi mã, thi tranh…

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa Bút Tháp: 326C+9VG, xã Đình Tổ, Thuận Thành.
• Chùa Dàn (Xuân Quan): 22XH+4QW, thôn Xuân Quan, xã Trí Quả.
• Chùa Dâu: 22PV+62, xã Thanh Khương.
• Chùa Tổ (Mẫu Tứ Pháp): 22JM+63, xã Hà Mãn.
• Lăng Kinh Dương Vương: 329W+VW, thôn Á Lữ, xã Đại Đồng Thành.
• Lăng Sĩ Nhiếp: 23M7+6R, thôn Tam Á, xã Gia Đông.

Mã QR và ảnh

(1143_Lang_tranh_Dong_Ho ©NCCông 2019-2025)