Tây Hồ linh thiêng

Kẻ yêu thích lịch sử đã bao lần thả bộ qua những phố nhỏ phường nghề và dạo quanh hồ Lục Thuỷ mong tìm bóng vua Lê trả lại gươm thiêng, kết quả là đã có hàng nghìn bức ảnh và hàng trăm bài viết. Nhưng không hề quên rằng vùng đầm nước mênh mông phía Tây Bắc mới chính là nơi còn lưu những tầng trầm tích sâu nhất, linh thiêng nhất của hồn Thăng Long.

Từ huyền thoại Xác Cáo đến Trâu Vàng

Ghé thăm hồ Tây vào một chiều mù sương, tôi lạc bước trong cổ tích. Thuở xa xưa, nơi đây thông với sông Hồng và chỉ là rừng rậm với đầm nước đầy thú dữ và thuỷ quái. Một trong những truyền thuyết xưa nhất kể rằng có con cáo chín đuôi thường xuyên gây họa cho người Việt, đến khi Quốc Tổ Lạc Long Quân từ biển Đông quay về phá tan hang ổ và giết nó thì cái tên đầm Xác Cáo ra đời. Đến cuối thế kỷ XX, làng Cáo vẫn còn.

Ít ai biết chàng Gióng sau khi dẹp giặc đã đi tắm rồi rửa máu loang trên giáp sắt và ngựa sắt tại Xuân La trước khi bỏ lên Sóc Sơn vì chán ghét lũ tranh công. Bẵng đi hàng ngàn năm, từ phương Bắc xa xôi có con Trâu Vàng vì nghe tiếng chuông của tổ nghề đúc đồng là thiền sư Minh Không mà ngỡ tiếng mẹ gọi, đã chạy về đây. Tiếng chuông dài tắt, trâu lồng lộn giẫm nát đất bùn tạo thành vực sâu rồi lặn xuống đáy, để lại cho đời sau cái tên lấp lánh. Một nhánh con của sông Tô Lịch cũng mang tên Kim Ngưu.

Đất đế vương và những nỗi oan ngút trời

Ven bờ nước bí ẩn ấy, dấu tích của những bậc anh hùng hào kiệt vẫn còn in rõ. Ta nghe trong gió tiếng hò reo của nghĩa quân do Phùng Hưng dẫn đến lập doanh trại tại Quảng Bá và rèn tập chờ ngày phá thành Tống Bình. Tên quan nhà Đường là Đô hộ Cao Chính Bình đóng giữ trong thành cuối cùng sợ đến vỡ mật mà đột tử. Phùng Hưng nắm được chính quyền và được nhân dân tôn vinh là Bố Cái Đại Vương.

Lại nhớ mùa thu năm Canh Tuất, khi đức vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, thuyền rồng đi vào bến Nhật Tân theo sông Thiên Phù đến làng Bái Ân được dân chúng nô nức ra đón rước. Từ đó, dải đất phía Nam hồ trở thành nơi đóng đô của rất nhiều vị vua Việt.

Sông Tô Lịch là nơi chứng kiến bao nỗi oan khiên vô vọng. Điển hình là tiếng kêu tuyệt mệnh của đôi vợ chồng bán dầu khốn khổ phải hy sinh thân mình cho Hà Bá vì sự mê muội của triều đình, để lại một vết sẹo buồn trong cả vùng Yên Thái. Lại có nỗi đau xé thịt âm thầm khi hoàng tử Linh Lang trẻ tuổi sau chiến thắng quân Tống bỗng dưng mọc mụn đầy mình và đã hoá thành giao long lặn xuống hồ trong một đêm đen.

Một chuyện kỳ bí khác xảy ra khi người đánh cá của làng Võng Thị (chợ lưới) là Mục Thận nghe tiếng hổ gầm đã bơi thuyền lại gần và quăng lưới chụp đúng Thái sư Lê Văn Thịnh đang tháp tùng vua đi chơi trên hồ Dâm Đàm (đầm sương mù). Lạ lùng thay, Thái sư không hề bị tử hình mà chỉ mất hết chức và đi đày cho đến lúc được trở về quê mới chết dọc đường.

Miền tâm linh và tinh hoa các làng nghề

Không chỉ có thần sông Tô Lịch bảo vệ kinh thành mà các làng xóm quanh hồ Tây đều được thành hoàng bản thổ canh giữ. Đó là cặp tướng lĩnh song sinh sắc phong là đại vương Vệ Quốc hiển linh tại Hồ Khẩu, hay anh em Uy Linh Lang được thờ ở 72 ngôi đình đền từ Trúc Bạch qua Yên Phụ đến Nhật Tân, hoặc thần Trấn Vũ ngự trị tại đền Quán Thánh hương khói không dứt, v.v..

Văn hóa vùng hồ Tây có sự giao thoa kỳ diệu. Ta thấy bóng dáng của những cung phi Chiêm Thành lặng lẽ đem bí truyền dệt lụa dạy cho dân làng Trích Sài, tạo nên thứ lĩnh Bưởi lừng danh mịn màng. Dấu vết của Thiền phái Tào Động in đậm trong các ngôi cổ tự thâm nghiêm, nơi sương khói mờ ảo hoà quyện cùng tiếng chuông lan trên sóng.

Tại Phủ Tây Hồ, người đời vẫn nhắc chuyện trạng Bùng Phùng Khắc Khoan thời trẻ từng hạnh ngộ nàng Liễu Hạnh chu du trong một buổi chiều thơ mộng. Dường như cuộc chuyện trò thi phú giữa bậc hiền tài và Tiên chúa còn bay qua thời gian và đọng lại tâm trí nam thanh nữ tú cùng con nhang đệ tử đạo Mẫu đến tận bây giờ.

Nét vàng son và nỗi lòng hoài cổ

Sức mạnh và vẻ đẹp của đất Kinh kỳ kết tinh qua bàn tay người thợ thủ công. Kia là bức tượng đức thánh Trấn Vũ bằng đồng đen chống kiếm uy nghi tại đền Quán Thánh, đây là pho tượng Phật khổng lồ toạ thiền tại chùa Thần Quang. Các nghệ nhân làng đúc đồng Ngũ Xã đã tạo nên những kiệt tác khẳng định tầm vóc của một nền văn hiến rực rỡ.

Cảnh sắc hồ Tây đã làm say lòng biết bao mặc khách tao nhân. Chàng thư sinh Nguyễn Trãi đã cùng cô hàng chiếu Nguyễn Thị Lộ đối đáp toàn bằng thơ Nôm ở đây. Bà Huyện Thanh Quan từng dừng chân bên đường, nhìn về thành quách cũ mà thốt lên:
Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo
Nền cũ lâu đài bóng tịch dương

Nàng Hồ Xuân Hương cô đơn nhưng phóng khoáng đã dạo chơi Khán Xuân Đài và đề thơ lên vách chùa Trấn Bắc với những vần chữ dí dỏm tài tình thách thức mọi thời gian v.v.. Nghĩ đến đây trong lòng tôi chợt vẳng tiếng đàn đáy và ca từ “Một thoáng Tây Hồ” của Phó Đức Phương.

Cảnh đẹp thế mà cũng gây nên bút chiến. Nguyễn Huy Lượng giữ chức Hữu thị lang, khi vua Quang Toản ra Bắc Hà, ông đã dâng bài Tụng Tây Hồ Phú với bút pháp hoa mỹ, tráng lệ, đầy điển tích uyên bác. Phạm Thái uất ức trước sự xoay vần của thời cuộc đã viết Phản Tụng Tây Hồ Phú. Dùng chính những vần điệu, điển tích đó, ông nhìn thấy nỗi tang thương, sự hoang phế và những điềm báo về sụp đổ. Bằng giọng văn sắc sảo, trào phúng và đầy tính phản kháng, ông đã tạo nên một bản nhạc vô cùng ám ảnh, thể hiện cái tôi cá nhân mãnh liệt.

Những chứng tích của một thời đạn bom

Hồ Tây không chỉ có hoa và thơ, nó còn mang trên mình những vết sẹo và tiếng thét của lòng quả cảm. Những ụ pháo phòng không trên hồ Trúc Bạch và cạnh Núi Cung một thời từng khạc lửa bảo vệ bầu trời Hà Nội. Và cho đến tận hôm nay, xác một chiếc máy bay B52 vẫn nằm chềnh ềnh giữa lòng hồ của làng hoa Hữu Tiệp như một dấu lặng nhắc nhở về một thời "Điện Biên Phủ trên không" kiêu hãnh oai hùng.

Hồ Tây không chỉ là "lá phổi xanh", nơi chèo thuyền, ăn bánh tôm, bún ốc hay phở cuốn... Đó là một cuốn sử thi viết bằng sóng nước và sương mù. Nếu ai tưởng rằng Hà Nội chỉ là những ngôi nhà liêu xiêu trong tranh Bùi Xuân Phái hay ẩm thực phố cổ, thì hãy một lần đi thăm các di tích giữa những làng nghề ven hồ Tây. Để thấy rằng, từ Dâm Đàm đến Tây Hồ, từ Thăng Long đến Hà Nội, hồn cốt của vùng này vẫn luôn hiển hiện, vừa bảng lảng sương tiên, vừa đậm đà hơi thở nhân gian qua hàng nghìn năm lịch sử.

Nguyễn Chí Công
1000 điểm đến Đồng bằng Bắc Bộ