Ỷ Lan

Ỷ Lan là tên hiệu quen thuộc nhất của bà Lê Khiết Nương, còn gọi Lê Thị Yến hoặc Lê Khiết theo các tư liệu khác nhau. Cả 2 cuốn “Đại Việt sử ký toàn thư” và “Đại Việt sử lược” đều chép nhiều sự kiện liên quan đến bà. Theo đó Nguyên phi Ỷ Lan “nhập cung” năm Chương Thánh Gia Khánh 5 (1063). “Năm Long Chương Thiên Tự 3 (1068)… đổi hương Thổ Lỗi làm hương Siêu Loại, vì là nơi sinh của Nguyên Phi".

(Như vậy Ỷ Lan sinh tại hương Thổ Lỗi, nay thuộc xã Dương Xá, huyện Gia Lâm, TP Hà Nội, nơi có chùa Bà Tấm cùng trong khuôn viên ngôi đền lớn thờ bà)

Sau khi nhập cung, Ỷ Lan sống tạm tại Đồng Thiên quán (nay là chùa KIm Cổ). Năm 1065, bà sinh ra thái tử Càn Đức và được tấn phong là Thần phi. Bà từng “nhiếp chính” khi chồng thân chinh đánh Champa. Năm Thần Vũ 4 (1072), Lý Thánh Tông qua đời, Càn Đức nối ngôi khi mới 7 tuổi, đổi niên hiệu là Thái Ninh năm thứ nhất, “tôn Lan Nguyên phi (mẹ đẻ) làm Hoàng thái phi, tôn Thượng Dương thái hậu (mẹ đích) làm Hoàng thái hậu, cùng bàn chính sự, Thái sư Lý Đạo Thành giúp đỡ công việc”.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, Hoàng thái phi “có tính ghen, cho mình là mẹ đẻ mà không được dự chính sự, mới kêu với vua rằng: Mẹ già khó nhọc mới có ngày nay, mà bây giờ phú quý người khác được hưởng”. Theo ý mẹ đẻ, năm 1073, Lý Nhân Tông “sai đem giam Dương thái hậu và 76 người thị nữ vào cung Thượng Dương, rồi bức phải chết chôn theo lăng Thánh Tông”.

“Đại Việt sử lược” chép sự kiện trên cũng như thế, chỉ khác về số cung nữ bị chôn là 72 người. Trở thành Hoàng thái hậu, Ỷ Lan dựa vào Lý Thường Kiệt để nắm lấy quyền nhiếp chính, biếm Lý Đạo Thành ra trấn thủ Nghệ An. Sử cũ không chép nhiều về bà trong đoạn 1073-1097, mặc dù chắc chắn đã có công lớn trong cuộc phá quân Tống.

Từ năm 1088, triều đình nhà Lý quan tâm nhiều tới tôn giáo. Năm Hội Phong 6 (1097), bà cho xây dựng “nhiều chùa Phật”. Năm 1103, “Thái hậu phát tiền ở kho Nội phủ để chuộc những con gái nhà nghèo” trước đó bị bán cho những người góa vợ”. Trong việc chấn hưng, phát triển Phật giáo, bà là người “chỉ đạo dựng chùa thờ Phật, trước sau hơn trăm chùa”.

Bộ sách “Thiền uyển tập anh” (gồm 6 quyển do sư Kim Sơn thuộc phái Trúc Lâm soạn thảo năm 1337) có ghi lại cuộc đối đáp của Ỷ Lan với Quốc sư Thông Biện vào ngày 15 tháng 2, mùa xuân năm Hội Phong 5 (1016). Trong đó chép bài Kệ Ngộ đạo: Sắc là không, không tức sắc / Không là sắc, sắc tức không / Sắc - Không đều không bận / Mới hiểu được chân tông!

Tháng 2-1117 bà “định rõ lệnh cấm giết trộm trâu” với những hình phạt rất nghiêm khắc. Ngày 25-7-1117, bà qua đời, được “Tôn dâng tên thụy là Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Thái Hậu”, chôn cất theo hình thức hỏa táng. “Đại Việt sử lược” chép: “Tháng 8, an táng Thái hậu Linh Nhân. Hỏa táng Thái hậu có ba người được táng theo. Đêm ấy rồng hiện ra”.

(Noted by ©NCCông 2015)