stele inscription (văn bia)
Khắp ba miền nước ta có hàng vạn bia cổ. Tấm bia tám mặt ở chùa Nhất Trụ (Hoa Lư, Ninh Bình) được vua Lê Đại Hành cho dựng vào năm 995. Có lẽ tấm bia thời nhà Tùy (589–617) đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam là sớm nhất. Tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn có hàng nghìn bản rập văn khắc do Viện Viễn đông Bác cổ (EFEO) thực hiện vào đầu thế kỷ XX.
Những bài văn khắc trên bia đặt ở đình, chùa, đền, miếu, lăng mộ, cầu, quán,… thường viết bằng văn xuôi với phần minh bằng văn vần. Văn bia được khắc bằng chữ to, ghi tên nhân vật, niên đại, địa danh, thắng cảnh v.v.. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội có 82 bia tiến sĩ ghi niên đại từ năm 1484 đến 1779.
Người xưa rất cẩn trọng trong việc soạn văn bia và viết chữ cho bia. Người soạn phải có hiểu biết sâu về chữ Hán hoặc chữ Nôm, thường là những viên quan hoặc thiền sư hay danh nho. Cuối văn bia thường ghi ngày, tháng, năm, niên hiệu. Người viết và khắc chữ phải có trình độ mỹ thuật cao.
Văn bia là một văn bản ghi trên đá để lưu truyền lâu dài và thường được trang trí ít nhiều tuỳ theo tầm quan trọng. Bia thời Lý thường lớn, có bia cao 2.5m, rộng 1.7m, dày 0.29m. Trán bia và diềm bia được trang trí, chạm khắc họa tiết hoa văn phù hợp với chủ đề văn bia.
Trán bia hình vòng cung, mặt trước chạm lưỡng long hoặc lưỡng phượng chầu nguyệt. Thời Lý, mặt nguyệt là một vòng tròn sáng, nhọn ở đỉnh đầu, thời Trần thường thay bằng chữ Phật (Hán tự) hình vuông, thời Lê thay bằng hình mặt trời, thời Mạc thường có thêm từ 1 đến 3 vòng tròn đồng tâm, về sau là hình mặt trời có nhiều tia sắc nhọn trông như ngọn lửa.
Diềm bia thường chạm khắc các đề tài như hoa lá, chim thú, đôi khi có cả hình người đi săn hoặc đánh trống đồng. Thời Lý, hoa văn trang trí uốn lượn hình sóng, ở những điểm uốn có trổ những bông hoa, càng về những triều đại sau họa tiết càng mềm mại và phong phú hơn nhằm làm bớt tính khô khan của đá. Đến thế kỷ 18, xuất hiện thêm các họa tiết mới như chim thú, tôm, cá và hình người.
Bệ bia cũng được tạo tác chu đáo. Thời Lý, bệ bia hay chạm khắc hình rồng, rắn quấn lấy nhau và đầu luôn vươn lên. Thời Trần, bệ bia thường có hình rùa với mong muốn sự ổn định trường tồn. Bệ bia thời Nguyễn là một khối đá vững chắc và uy nghi, đôi khi có hình rùa.
