1173 Ba Danh pagoda

Chùa Bà Đanh (Châu Lâm Tự)

Chùa Bà Đanh được dựng vào cuối thế kỷ XV dưới đời vua Lê Thánh Tông. Tên chữ: 州林寺 Châu Lâm Tự. Xếp hạng: Di tích thành phố (2014). Vị trí: ngõ 199 Thụy Khuê, 2RVC+53, Tây Hồ, Hà Nội. Cách Ga Hà Nội: 4km (hướng 10h). Trạm bus: 256 Thụy Khuê.

Lược sử

Năm 1471, vua Lê Thánh Tông ra chiếu Bình Chiêm và đích thân dẫn quân đi đánh vương quốc Champa. Kinh thành Đồ Bàn thất thủ, hơn 3 vạn tù binh bị nhà vua bắt về Đại Việt và đưa đi định cư tại nhiều nơi ở xung quanh Thăng Long. Một trong những nơi đó được gọi là ấp Châu Lâm nằm ở phía nam hồ Dâm Đàm (tức Hồ Tây bây giờ), về sau gọi là làng Thụy Chương [1].

Các tù binh ở ấp Châu Lâm vốn theo Phật giáo Nam tông, họ dựng một ngôi chùa nhỏ trên mảnh đất rộng hơn 4.000m2 để tiếp tục thực hành tín ngưỡng của mình. Chùa được gọi theo tên ấp là chùa Châu Lâm. Ban đầu chùa có một bà goá trông coi, tên là bà Đanh. Hàng ngày bà đóng mở cửa chùa, thắp hương, lau tượng, quét dọn sân, ngõ và chăm sóc vườn cây. Dần dà chùa được dân cư trong ấp và vùng xung quanh quen gọi là chùa “Bà Đanh” [2].

Lưu ý rằng xung quanh Hồ Tây từng có nhiều ấp trại của tù binh Champa và họ đã đóng góp nhiều công sức vun trồng văn hoá Thăng Long. Ví dụ làng Bưởi nổi tiếng về nghề dệt lĩnh, làng Trúc Bạch có nghề dệt lụa. Một làng Champa khác nằm ở gần ấp Châu Lâm, về sau trở thành làng Ngọc Hà nổi tiếng về nghề trồng hoa, v.v.

Vào khoảng thế kỷ XVII dân làng Thụy Chương xây thêm một ngôi chùa nữa và đặt tên là chùa Phúc Lâm. Năm 1870, chùa Phúc Lâm sáp nhập với chùa Châu Lâm và ghép tên thành chùa Phúc Châu. Năm 1907, đất chùa bị người Pháp lấy để xây Lycée du Protectorat (Trường trung học Bảo hộ, tức Trường THPT Chu Văn An sau này), chùa Phúc Châu được chuyển tới vị trí bây giờ là ngõ 199 phố Thụy Khuê. Bức đại tự đề 3 chữ Hán “Phúc Châu tự” hiện vẫn còn bảo lưu trong chùa.

Kiến trúc

Đường phố Thụy Khuê có ngõ 199 khá hẹp, nếu đi vào đó khoảng vài chục bước thì du khách sẽ thấy một cổng nhỏ xây đơn giản. Từ cổng này trở vào là đất cũ của chùa Châu Lâm, nay chen lẫn các nhà dân. Sau đợt trùng tu hồi đầu thế kỷ XXI, tam quan chùa là một gác chuông nhìn về phía Tây, cổng chính cao 3 tầng, hai cổng phụ làm theo kiểu 2 tầng chồng diêm.

Bên trong khuôn viên chùa được tường bao vây kín có một ao nhỏ với cây vối đã hơn trăm tuổi, vườn tháp mộ và nhà bia tưởng niệm các vị liệt sĩ quê gốc ở phường Thụy Khuê. Chùa chính có bố cục hình “chữ Đinh” với 3 nếp nhà nằm sát liền nhau gồm tiền đường 3 gian 2 dĩ tường hồi bít đốc tay ngai kết nối với thiêu hương 2 gian dọc và thượng điện 5 gian. Nhà Tổ ở phía sau chùa chính, gồm 5 gian được trùng tu vào năm 1994. Nhà này lợp ngói mũi hài, hàng hiên rộng 2,7m, bên trong bài trí 3 bàn thờ Tổ.

Nhà Mẫu liền kề nhà Tổ và gồm 5 gian có kết cấu hình “chữ Đinh”, xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, phía trước mở cửa bức bàn được chạm trổ khá công phu. Tại gian chính giữa, ở vị trí cao nhất bài trí 3 pho tượng Tam tòa Thánh mẫu trong khám thờ gỗ, hàng dưới bày tượng ngũ vị tôn ông (5 vị quan); gian bên phải đặt ban thờ Đức Trần triều cũng trong khám thờ, còn gian bên trái là động Sơn trang.

Di sản

Chùa Châu Lâm hiện bảo lưu được một hệ thống tượng Phật giáo Bắc tông gồm 40 pho tượng lớn nhỏ, bên cạnh còn có 3 pho tượng Mẫu và 5 pho tượng Tổ mới tô lại bằng sơn son thếp vàng. Đó là những tạo tác quý báu từ thế kỷ XVIII cho đến XX. Ngoài ra du khách cũng cần lưu ý tới kiến trúc gỗ truyền thống in đậm dấu ấn nghệ thuật của thời Nguyễn.

Đặc biệt cổ kính là quả chuông nhỏ có đề 4 chữ Hán “Châu Lâm thiền tự” và ghi công đức tu bổ chùa của quận chúa Trịnh Thị Ngọc Lễ cùng những người khác. Chuông được đúc vào năm Nhâm Thìn niên hiệu Chính Hòa thứ 13 (1692) và có kích thước 60cm x 28cm. Lại còn 2 tấm bia đá, gồm một bia không tên và một bia dựng ngày 6 tháng 10 năm Thành Thái thứ 6 (1894); được làm từ phiến đá xanh cao 83cm, rộng 50cm.

Trong nhà Mẫu treo 1 quả chuông nhỏ được đúc năm Bảo Đại thứ 2 (1927) và 1 khánh đồng đề 6 chữ Hán “Châu Lâm Tự Tập Phúc Khánh” ghi công đức với niên đại Minh Mệnh thứ 20 (1839), kích thước 150cm x 112cm.

Ngày 3-4-2014 chùa Bà Đanh đã được UBND TP Hà Nội công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa của thành phố.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

Đền Đống Nước: ngách 63, ngõ 173 Hoàng Hoa Thám.
Đền Vệ Quốc: số 342 Đ.Thụy Khuê.
Đền Voi Phục Thụy Khuê: số 251 Đ.Thụy Khuê.
Đình Đại Yên: ngõ 173 Hoàng Hoa Thám.
Đình Hồ Khẩu: ngõ 378 Thụy Khuê.

[1] Có người cho rằng ấp Châu Lâm viết bằng chữ Hán Việt là Châu Lâm Ấp, hàm ý nhắc đến quê hương Lâm Ấp của các tù binh.

[2] Giai thoại kể rằng ở chùa xưa từng có một pho tượng tạc hình vũ nữ Champa múa dạng chân, dân gọi là Bà Banh và có nhiều kẻ đến lễ bái. Trạng Quỳnh bèn làm một bài thơ dán lên tượng, từ đó mất thiêng.