Chùa Non Nước

Lược sử

Núi Non Nước là khối đá vôi đứng sát ngã ba sông Đáy và sông Vân, ở cửa ngõ phía Đông Bắc thành phố Ninh Bình. Núi từng mang nhiều tên gọi như Băng Sơn, Lạc Sơn, Hộ Thành Sơn. Đến thời Trần, danh sĩ Trương Hán Siêu đặt tên là Dục Thúy, nghĩa là "chim trả tắm", vì dáng núi nhô ra giữa dòng như con chim trả đang sà xuống nước. Thời Đinh – Tiền Lê, nơi đây là tiền đồn phía Đông của kinh thành Hoa Lư. Tương truyền, bến sông Vân dưới chân núi là nơi Thái hậu Dương Vân Nga trao áo long bào cho Lê Hoàn, mở ra cuộc chuyển giao từ nhà Đinh sang nhà Tiền Lê.

Theo nhiều tài liệu, chùa và tháp trên núi được dựng dưới thời vua Lý Nhân Tông, trong đó tháp Linh Tế xây năm 1091. Dân gian còn gắn việc khởi dựng chùa với quốc sư Nguyễn Minh Không. Trải qua khoảng 250 năm, tháp đổ nát chỉ còn nền gạch vỡ lẫn trong cây cỏ. Từ năm 1337 đến 1342, sư Trí Nhu, vốn là thị giả của Phật hoàng Trần Nhân Tông, đứng ra xây lại tháp cao 4 tầng. Năm Thiệu Phong thứ 3 (1343), Trương Hán Siêu viết bài "Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký" và cho khắc lên vách núi. Nghiên cứu khảo cổ công bố năm 2026 của TS. Nguyễn Ngọc Quý (Viện Khảo cổ học) cho rằng đây là một trong ba bảo tháp ở Ninh Bình lưu giữ xá lị của các vị tổ Thiền phái Trúc Lâm, riêng tháp Linh Tế thờ xá lị Phật hoàng.

Một số tư liệu cho biết vào đầu thời Nguyễn, dân sở tại từng dời chùa Non Nước sang núi Cánh Diều. Ngôi chùa dưới chân núi hiện nay đã qua nhiều lần tu bổ, lần gần nhất là đợt trùng tu năm 2006. Năm 1929, Lương Văn Tụy và Nguyễn Văn Hoan treo cờ Đảng trên đỉnh núi. Trong kháng chiến chống Pháp, quân Pháp đặt lô cốt trên núi để khống chế ngã ba sông và trục giao thông huyết mạch; thời chống Mỹ, khu vực này tiếp tục là trọng điểm đánh phá.

Núi Non Nước được xếp hạng Di tích danh thắng cấp quốc gia năm 1962. Ngày 31/12/2019, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1954/QĐ-TTg nâng hạng thành Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt.

Kiến trúc

Chùa nằm dưới chân phía Nam núi Non Nước, lưng tựa vách đá, mặt nhìn ra sông Đáy, khuôn viên rộng khoảng 2.000m² với nhiều cổ thụ và cây cảnh. Chùa có hai cổng: cổng phía Bắc thông ra đường và cổng phía Đông Nam mở thẳng ra bờ sông Đáy. Cổng Đông Nam cũng là nơi người dân xuống bến thả cá chép mỗi dịp tiễn ông Công ông Táo về trời.

Qua cổng vào sân sẽ thấy tượng Quan Âm Nam Hải đứng giữa sân cùng nhiều tượng đá khác. Các hạng mục chính gồm tam quan, chính điện và nhà Tổ, đều làm theo lối chùa truyền thống Bắc Bộ với mái ngói cong, đầu đao uốn nhẹ. Từ sân chùa nhìn lên là vách núi đá sừng sững, nhìn ra là dòng sông Đáy, tạo nên thế "tọa sơn vọng thủy" đặc trưng.

Trên đỉnh núi, tháp Linh Tế xưa nay không còn. Các công trình Phật tự mới đã dựng đè lên nền tháp, những viên gạch thế kỷ XIII chỉ còn sót lại vài mảnh vụn trong kẽ đá.

Di sản

Di sản quý nhất của chùa và núi Non Nước là những tấm bia ma nhai trên vách đá trong khoảng 7 thế kỷ qua, hiện còn 43 văn khắc Hán Nôm độc bản. Mở đầu là bài ký tháp Linh Tế của Trương Hán Siêu (1343). Tiếp theo là Thánh chỉ của Thái thượng hoàng Trần Minh Tông khắc năm 1349, các bia ghi việc cúng ruộng của hai công chúa Huyền Tư và Huệ Thục, cùng nhiều văn bản về ruộng đất, địa giới và việc công đức vào chùa.

Núi Dục Thúy đặc biệt hiếm có ở bộ sưu tập thơ văn ngự chế của các vua Trần Minh Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Lê Tương Dực, Lê Hiển Tông. Bên cạnh đó là thơ đề vịnh của Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Trãi, Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Du, Tản Đà, vua Thiệu Trị, Tự Đức… Vì vậy nơi đây được gọi là "núi thơ" hay "bảo tàng văn học" trên đá.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa A Nậu
• Chùa Đẩu Long
• Chùa Kỳ Lân
• Đền thờ Trương Hán Siêu: nằm ngay dưới chân núi, thờ danh nhân Trương Hán Siêu (1287–1354), người đặt tên Dục Thúy cho núi. Đền làm theo kiểu chữ Đinh gồm bái đường và hậu cung.
• Nghinh Phong Các: lầu đón gió trên núi, nhìn ra ngã ba sông Đáy – sông Vân và toàn cảnh TP Ninh Bình.
• Núi Cánh Diều (núi Ngọc Mỹ Nhân): một trong "tứ đại danh sơn" của Ninh Bình, nơi chùa Non Nước từng được dời đến vào đầu thời Nguyễn.

798_Chua_Non_Nuoc ©NCCông 2021