Đền Thái Vi

Lược sử

Sau khi nhường ngôi cho con vào năm 1258, Thái thượng hoàng Trần Thái Tông du ngoạn về vùng An Khang, nay thuộc Ninh Bình. Ông dừng chân ở thung lũng Tam Cốc, nơi dòng sông Ngô Đồng len giữa các dãy núi đá vôi rồi chảy vào hang. Ban đầu ông dựng một am nhỏ trong hang Cả, do hang chật và khó đi lại nên dời ra khoảng đất rộng ở phía Nam, thế đất được ví như hình rồng, đặt tên là am Thái Vi.

Vùng này khi ấy còn là rừng Ô Lâm, dân cư thưa thớt, sống thành từng chòm xóm nhỏ. Trần Thái Tông chiêu dân lập ấp, khuyến khích khai hoang làm ruộng; làng Văn Lâm ngày nay hình thành từ đó. Trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII, khu vực Thái Vi cùng các hang núi quanh Tam Cốc còn được dùng làm căn cứ hậu phương.

Trần Thái Tông mất năm 1277. Vua Trần Thánh Tông cho đắp tượng thờ cha tại am cũ, cấp tiền và ruộng cho dân sở tại để lo hương khói, đặt thành lệ của triều đình; am Thái Vi từ đó trở thành đền. Về sau phối thờ thêm các vua Trần kế vị, hoàng hậu Thuận Thiên và hai đại vương Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải. Đền được tu sửa nhiều lần qua các triều đại; gác chuông hiện nay được dựng dưới triều vua Duy Tân (1907–1916).

Trong kháng chiến chống Pháp, đền từng là nơi cất giấu vũ khí của quân dân địa phương.

Kiến trúc

Đền quay hướng Nam, lưng tựa dãy Cấm Sơn, bên trái là núi Cối Lĩnh, bên phải là sông Ngô Đồng. Khuôn viên được bao bằng tường đá hộc. Trước đền là giếng ngọc hình tròn xếp bằng phiến đá xanh nguyên khối, nước trong quanh năm.

Nghi môn xây bằng đá, hai bên có đôi ngựa đá nguyên khối đứng chầu. Qua nghi môn, các công trình xếp đối xứng hai bên trục thần đạo: hồ nước hình chữ nhật, gác chuông và gác trống hai bên, đền chính ở giữa. Toàn khu được bố cục theo kiểu "nội Công ngoại Quốc".

Đền chính gồm ba cung nối nhau. Cung Đệ Nhất 5 gian, hai tầng tám mái; cung Đệ Nhị 3 gian; cung Đệ Tam 5 gian. Giữa cung Đệ Nhất và Đệ Nhị là vách đá trổ ba cửa; phiến đá trên cửa chạm rồng chầu mặt trời và phượng ngậm thư.

Điểm đặc biệt của đền là gần như toàn bộ cấu kiện đều bằng đá, chỉ hệ đỡ mái làm bằng gỗ. Đền có 28 cột đá cao 3,2m (22 cột vuông, 6 cột tròn). Mặt trước cột khắc câu đối chữ Hán, mặt sau chạm rồng lớn uốn dọc thân cột, xen mây, phượng, lân.

Gác chuông dựng thời Duy Tân, hai tầng tám mái dựa trên 32 cột; cột, xà, bẩy đều bằng gỗ lim. Đền còn giữ được những hiện vật quý như ngựa đá, bia đá và chuông đồng. Cạnh khu đền vẫn còn một am nhỏ, tương truyền là nơi Trần Thái Tông tu hành những năm cuối đời.

Di sản

Năm 1994, đền Thái Vi được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – nghệ thuật quốc gia. Đền nằm trong vùng lõi Tam Cốc – Bích Động của Quần thể danh thắng Tràng An, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012 và UNESCO công nhận Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 2014.

Lễ hội đền Thái Vi diễn ra từ 14 đến 16 tháng Ba âm lịch, chính hội là ngày rằm. Ngày 14, dân làng Văn Lâm làm lễ mở cửa đền, rước bát hương từ đền về đình Các; sau đó làm lễ rước kiệu, dâng hương và tế cổ truyền do các cụ cao niên trong làng đảm nhiệm. Cứ ba năm một lần, vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, làng mở hội lớn gọi là hội tổng. Ngoài ra, lễ mộc dục (tắm tượng) được cử hành vào ngày 28 tháng Chạp hằng năm.

Đền cách bến thuyền Tam Cốc không xa. Du khách có thể đi đường bộ vào thôn Văn Lâm, hoặc khi đi thuyền xuôi sông Ngô Đồng thì dừng ở lối lên bờ rồi đi bộ theo đường nhỏ vào đền. Có thể kết hợp tham quan chùa Bích Động ở gần đó.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa A Nậu
• Chùa Bàn Long
• Chùa Bích Động
• Chùa Đẩu Long
• Chùa Kỳ Lân
• Chùa Non Nước

Mã QR và ảnh

1285_den_Thai_Vi ©NCCông 2018-2026