1186 Phu Day temple and festival
Phủ Dầy và lễ hội
Lê trung hưngLiễu HạnhNam Định
Phủ Dầy có từ cuối thế kỷ XVI. Thờ: Mẫu Liễu Hạnh và Tứ Phủ. Lễ hội: từ mồng 3 đến mồng 7 tháng ba ÂL. Xếp hạng: Di tích quốc gia (1975). Vị trí: 936F+6V3, xã Kim Thái, Vụ Bản, Nam Định, Việt Nam. Cách Ga Hà Nội: 85km (hướng 5h).
Truyền thuyết
Mẫu Liễu Hạnh là một trong “tứ bất tử” thuộc thần điện của người Việt. Bà vốn là con gái của Ngọc Hoàng, vì phạm lỗi nên bị đầy xuống hạ giới. Nàng thác sinh vào một gia đình ở trấn Sơn Nam, bố mẹ đặt tên là Giáng Tiên, tới năm 18 tuổi được gả chồng. Sau đó ba năm thì hết hạn đi đầy, nàng bị gọi về trời.
Khôn nguôi thương nhớ chồng con, nàng lại xin Ngọc Hoàng cho xuống trần. Lần này nàng thích vân du khắp nơi, từng gặp danh sĩ Phùng Khắc Khoan và họa thơ với ông ở Lạng Sơn và Hồ Tây, sau lại kết duyên với một thư sinh ở xứ Nghệ và giúp cho chồng đỗ đạt làm quan. Vừa lúc đó nàng lại có lệnh về trời.
Trái lệnh vua cha, một lần nữa nàng lại giáng sinh. Lần này nàng không ở một nơi mà cùng hai thị nữ chu du thiên hạ. Thấy vùng Phố Cát là nơi phong cảnh đẹp, nàng hiển linh thành cô gái bán nước ven đường để trừng phạt kẻ ác và gia ân cho người hiền. Phủ chúa Trịnh lúc đó cho là yêu quái nên phái quân đi lùng và hai bên đã dàn quân đánh nhau ở núi Sùng.
Quân Trịnh biết lập mẹo nên có cơ thắng nhưng vừa lúc đó đức Phật ra tay giảng hòa, cứu Liễu Hạnh. Nàng được triều đình phong là Nữ Hoàng Công Chúa rồi Chế Thắng Đại Vương. Từ đó Liễu Hạnh không còn gây kinh sợ cho mọi người, mà luôn luôn ban phát ân đức, được dân tôn thờ là Thánh Mẫu.
Phủ Dầy
Một trong những di tích lớn nhất liên quan đến Liễu Hạnh là Phủ Dầy (hay Phủ Giầy, Phủ Giày). Nơi đây vốn tên là Kẻ Dầy, được gọi là Phủ sau khi bà được ban sắc phong công chúa. Phủ Dầy gồm một hệ thống kiến trúc với phủ Chính (phủ Tiên Hương), phủ Vân Cát và lăng Chúa Liễu.
Phủ Chính được dựng vào niên hiệu Cảnh Trị (1663–1671) đời Lê Huyền Tông. Sau nhiều lần trùng tu, hiện quay về phía tây nam nhìn qua ao bán nguyệt. Xa hơn là giếng tròn và cột cờ, trên sân rộng có các nhà bia, nhà trống, nhà chiêng, xây kiểu chồng diêm bốn mái.
Phủ có bốn toà cung. Toà trong cùng đặt một khám thờ khảm trai với 5 pho tượng tạo tác của thế kỷ XIX thể hiện Chúa Liễu và Tứ Phủ: Mẫu Thượng Thiên hóa thân thành Liễu Hạnh được thờ ở trung tâm, bên trái là Mẫu Thoải, bên phải là Mẫu Địa, phía trước là Mẫu Thượng Ngàn.
Phủ Vân Cát ở làng Vân Cát, không xa phủ Chính. Khởi dựng vào đời Lê Thế Tông (1578 - 1599) ban đầu chỉ là một quán cỏ không rõ thờ ai (Tứ Pháp?). Tới niên hiệu Phúc Thái (1643 -1649) mới xây thành đền thờ, mặt quay về phía tây bắc. Phía trước có thuỷ lâu trên hồ bán nguyệt, nối với bờ bằng cầu đá, chạm trổ công phu. Phủ gồm cửa ngọ môn với 5 lầu gác và 4 toà cung, toà trung tâm thờ Chúa Liễu, bên trái là chùa Long Vân, bên phải là đền thờ Lý Nam Đế.
Lăng Chúa Liễu nằm gần phủ Chính được xây bằng đá và chạm trổ công phu vào năm 1938. Giữa lăng là ngôi mộ hình bát giác trên thế đất cao. Xung quanh mộ có tường vây kiểu lan can, lớp nào cũng có cửa vào ở bốn phía và bậc thang lên xuống đều bằng đá. Bốn góc của lớp tường vây và hai trụ cửa ra vào đều chạm hình nụ sen trông như một hồ cạn với 60 nụ.
Ngoài ba di tích trên, xung quanh còn có nhiều đền miếu như đền Khâm Sai, đền Công Đồng, đền Thượng, đền Quan, đền Đức Vua, đền Giếng, đền Cây Đa, đình Ông Khổng… Tất cả quần thể gần như chỉ tập trung trong địa phận xã Kim Thái, xưa là An Thái, thuộc huyện Vụ Bản, cách TP Nam Định khoảng 15 km.
Lễ giỗ Mẹ
Trong tâm thức dân gian Việt Nam, vua Hùng là ông Tổ, cho nên "Dù ai đi ngược về xuôi nhớ/ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba". Còn có câu Tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ là vì bà Liễu Hạnh được tôn là Mẫu (Mẹ) và đức thánh Trần được tôn là Cha. Cả dân tộc coi cộng đồng mình như một gia tộc cùng chung tổ tiên, cha mẹ.
Vào cuối xuân, người ta đổ về phủ Dầy để cầu mong những điều tốt lành. Xưa kia, hội phủ kéo dài tới mười ngày bắt đầu từ 30 tháng hai. Ngày đầu hội là nghi thức cúng tế, ngày cuối hội rước Thánh Mẫu, ngoài ra còn có các trò vui chơi dân dã khác. 30 tháng hai và mồng một tháng ba là ngày tế của dân làng.
Từ mồng ba trở đi là lễ quốc tế với sự chủ trì của quan chức đại diện triều đình. Xưa kia, quan tổng đố vào làm chủ tếc hàng tỉnh, rồi sau đến quan tri huyện cùng với chánh, phó tổng cũng vào chủ tế hàng huyện và hàng tổng. Nghi thức tế giống như nhiều cuộc lễ khác, gồm có các tuần dâng hương, dâng hoa, dâng rượu…
Tiêu biểu nhất trong hội phủ Dầy là nghi lễ rước Thánh Mẫu từ phủ Chính lên chùa Gôi vào mồng 6 (sinh nhật Mẫu) và hội kéo chữ vào mồng 7. Kiệu rước bát nhang Thánh Mẫu phần lớn do các bà, các cô đảm nhận, y phục rực rỡ, xúm xít dưới kiệu vàng, võng điều, cờ quạt, tán, lọng, phướn đủ màu rực rỡ tung bay trước gió xuân.
Theo sau còn có đội nhã nhạc, bát âm. Các cô gái đồng trinh của đồng quê được cử vào khiêng long đình, rước võng, che tán, che quạt, các bà trung niên thì cầm phướn, vác cờ, dẹp đường. Đoàn rước tiến bước giữa tiếng loa và rừng cờ phướn chen lẫn cùng dòng người trẩy hội.
Nghi thức rước Thánh Mẫu giữa phủ và chùa không chỉ diễn ra ở phủ Dầy. Trong huyền thoại, trận Sùng Sơn phải cần tới sự can thiệp của đức Phật, chúa Liễu sau đó đã nhận mũ áo nhà Phật, chỉ làm việc thiện ban phát ân đức. Hiện nay, nhiều ngôi chùa Việt Nam đang có điện thờ Mẫu, sinh hoạt tín ngưỡng Mẫu trở thành một bộ phận của sinh hoạt nhà chùa.
Hội kéo chữ
Mồng 7 tháng ba là ngày hội kéo chữ, gắn liền với sự tích bà Phùng Thị Ngọc Đài, một ả đào tài đức tuyệt vời. Bà vốn quê ở thôn Đông Khê, tổng Đồng Nội, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Sau khi làm vợ lẽ Quận Ngà rồi Quận Hiển, bà về sống ở xã Bảo Ngũ, nguyên quán của ông Hiển.
Năm 1623, Trịnh Tráng ra lệnh mở tiệc ăn mừng nhân được vua Lê phong chức Thanh Đô Vương và cho tuyển nhiều ả đào ở các nơi đưa về Thăng Long múa hát góp vui trong tiệc. Tuy góa chồng nhưng Ngọc Đài còn đẹp nên trúng tuyển. Trước khi lên đường, bà đến phủ Dầy quì trước bàn thờ cầu khẩn "nếu lần này đi mà được vua yêu, chúa dùng, con xin hứa sẽ ghi ơn Mẫu mãi mãi".
Quả nhiên, lời cầu xin được ứng nghiệm. Trong bữa tiệc, chúa chỉ say đắm một mình Ngọc Đài. Sau đó, nàng được vời vào dinh và phong cho chức Vương Phi. Thời kỳ này, cuộc chiến Bắc-Nam bùng nổ, chúa Trịnh ra lệnh bắt phu về Thăng Long xây dựng thành luỹ. Trong số đó có những người quê ở Vụ Bản. Ngọc Đài biết tin liền tìm cách cứu giúp và mật báo cho họ khi về tới Kinh chỉ mặc rách và ăn cháo cám thôi.
Một hôm cùng Vương Phi đi thị sát, chúa thấy đám phu rách rưới ngồi ăn cháo cám. Vương Phi tỏ ra buồn rầu khiến chúa Trịnh vặn hỏi. Khi biết đám đó cùng quê với Vương Phi, chúa Trịnh tức khắc ra lệnh miễn phu và cấp lương thực, quần áo để họ trở về. Chúa còn cấp lương thực vải vóc cho toàn xã Bảo Ngũ. Từ đó dân xã thờ Vương Phi làm Thành hoàng.
Vương Phi còn dặn rằng cứ sau ngày rước Mẫu từ phủ Chính lên chùa Gôi thì dân phủ Dầy đem xẻng, cuốc, mai, thuổng đến trước phủ vứt ngổn ngang xuống đất, tỏ ý nhờ linh ứng của Thánh nên dân làng không phải chịu cảnh nhọc nhằn phu phen, rồi xếp người thành hai chữ "Cung tạ".
Từ đó về sau, năm nào cũng có tục kéo chữ còn gọi là Hoa Trượng Hội. Xếp chữ gì là do những người tổ chức hội qui định, nhưng thường là "Mẫu Nghi Thiên Hạ", "Thiên hạ thái bình", "Thạch cập sinh dân", "Vân hành vũ thi"…