Đền Hữu Vĩnh

Lược sử

Đền có từ thời Lê trung hưng và đại tu năm Tự Đức 5 (1852), thờ Xung Lang, tướng của Lý Nam Đế. Sách “Đại Nam nhất thống chí” chép: “Đền Đức Thánh Cả ở xã Hữu Vĩnh, huyện Hoài An, tương truyền thờ thần Quảng Xung, hậu duệ Kinh Dương Vương. Đời Lê, thuyền vua qua sông Hữu Vĩnh bị bọt phù sa nổi lên ngăn cản, vua sai cầu đảo, đường thủy liền lưu thông, bèn sắc phong là “Nam Thiên thượng đẳng thần”, lại ban cho áo triều bào để thờ.

Theo ngọc phả còn lưu giữ ở đền, vào thời nhà Lương, Lý Bí nổi lên chống lại, tự xưng là Lý Nam Đế. Vua phong một người quê ở Phong Châu tên là Xung Lang làm Tổng thống quân vụ thủy đạo thượng tướng quân. Khi giặc Chiêm Thành xâm lấn vùng Lâm Âp, ông đưa quân tới quét sạch. Đất nước hoà bình, ông trở lại Hữu Vĩnh thăm hỏi dân làng. Trên đường về Kinh đô, ông qua trang Trinh Tiết, thấy cảnh hữu tình, lòng dân ngưỡng mộ, truyền lập hành cung.

Ngày 7 tháng 12, Xung Lang lên xe mây bay về, người tỏa hào quang sáng rực, đến đầu trang Hữu Vĩnh thì bỗng nhiên biến mất. Lý Nam Đế ban sắc phong ông là “Nam Thiên Linh ứng tối linh thượng đẳng tôn thần”, phong mẹ ông là “Trung phong thánh mẫu trinh tinh đoan trang Đỗ quí phi công chúa”, lại ban 5 hốt bạc và đất cho trang Hữu Vĩnh làm “Hộ nhi” tu sửa miếu phụng thờ.

Theo ngọc phả, đền từng là nơi nghỉ của Đinh Bộ Lĩnh, có miếu thờ ngài ở xã Thường Vệ, huyện Hoài An. Ngài được thần Quảng Xung báo mộng phù trợ vào ngày 6 tháng 12 trên đường đi dẹp loạn 12 sứ quân. Nguyên soái Trần Hưng Đạo cũng từng vào đền cầu khấn trước khi đánh giặc Nguyên.

Năm 1991, đền Hữu Vĩnh được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Kiến trúc và di vật

Đi dọc sông Đáy qua chùa Non Tiên và đền Đức Bà du khách bước vào cổng đền đức Thánh Cả. Đền có bố cục “nội Công ngoại Quốc” với tường bao quanh. Sau cổng là hai dãy tả hữu vu 3 gian đối diện qua sân nhỏ. Toà đại bái nhìn ra sông ở phía Tây Bắc, gồm 5 gian với 6 bộ vì kèo kiểu “chồng rường cột trốn”. Toà trung cung ở ngay sau đại bái, cả hai là nơi tiến hành các nghi thức tế lễ.

Tòa hậu cung xây kiểu chồng diêm 8 mái theo phong cách cuối thời Nguyễn, trên bờ nóc và ở các đầu đao đều đắp hình linh thú. Đền bảo lưu được nhiều cổ vật với chất liệu gốm, gỗ, đồng, đá, giấy… mang niên đại từ thế kỷ XV đến XX. Trang trí chủ yếu bằng các đề tài tứ linh, tứ quí, hoa lá lật và đường hoa văn chạy triện. Trong hậu cung đặt pho tượng đức Thánh Quảng Xung bằng gỗ mít cao 1,82m và tượng Đỗ quí phi ngồi trên sập đá. Tại đây còn có một hang nhỏ, bên trong xưa kia có nước.

Trong toà đại bái treo 13 đôi câu đối có giá trị văn học làm bằng gỗ sơn thiếp và sơn mài khảm trai. Trong đó có đôi câu đối của chí sĩ Nguyễn Thượng Hiền: “Long điểm phấn sùng tứ, ngũ thái loan chương tiêu quyết hạ / Linh tung truyền cổ sử, thiên nhiên vân giá hải thiên qui”. Đền bảo lưu được 14 đạo sắc phong từ các triều đại Lê, Nguyễn và bức đại tự “Nhất phẩm Đại vương”. Ngoài ra còn có bộ đèn thờ bằng đồng chạm rồng phượng niên đại 1841, quả chuông đúc năm 1870 và cỗ kiệu bằng gỗ gụ sơn son thếp vàng.

Lễ hội

Vào những kỳ lễ tiết của đền, nhân dân các làng Tiên Mai, Vĩnh Sơn, Trinh Tiết, An Hà, Đông Bình, An Duyệt, Phú Dư, Thượng Tiết đều tới phụng sự. Kỳ tế tiễn năm cũ đón năm mới diễn ra từ ngày 30 Tết Nguyên Đán đến hết ngày 4 tháng Giêng. Kỳ đại kỳ phước kéo dài 3 ngày từ 10 đến 12 tháng Giêng, có rước kiệu bằng thuyền dọc sông, bơi chải rước từ đền về đình để tế thần vào mùa xuân và nhiều trò vui dân gian.

Kỳ tế vua Đinh tổ chức vào tháng 2 chọn ngày thượng đình. Kỳ hội thu tổ chức vào ngày 12 tháng 8 cũng có bơi thuyền, rước kiệu trên sông từ đền về đình Thu (ngôi đền tế thần vào mùa thu). Ngày hội thu hút rất đông khách về tham dự, cỗ tế là một đôi cá chép đánh ở dưới sông mang lên tế thần.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa Bà Đanh: HV93+FGC, Tam Chúc, Kim Bảng, Hà Nam.
• Chùa Hương: JP9W+7P, Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội.
• Chùa Tam Chúc: HR76+98, Tam Chúc, Kim Bảng, Hà Nam.
• Đền Trình: JQ4F+49X, Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội.
• Đền Trúc: HV86+CHV, Quyển Sơn, Kim Bảng, Hà Nam.
• Đình Phù Lưu Thượng: MQ6Q+F84, Phù Lưu, Ứng Hòa, Hà Nội.

  ---

  No 1179 ©NCCong 2019-2025, Đền Hữu Vĩnh