Đình Gia Lâm

Lược sử

Thôn Gia Lâm, thuộc xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Thế kỷ XVIII, Lệ Chi có tên là tổng Cổ Biện, sau đổi thành Cổ Giang. Hiện nay xã Lệ Chi có diện tích tự nhiên 810 ha, dân số trên 11.000 người, gồm 2.286 hộ của 6 thôn (Sen Hồ, Kim Hồ, Chi Đông, Chi Nam, Gia Lâm, Cổ Giang) và một cụm dân cư vốn là nông trường Toàn Thắng nằm ở bờ nam sông Đuống.

Đình thôn Gia Lâm có từ thời Lê, tương truyền được xây trên nền ngôi trường cũ của thành hoàng làng là Phổ tế Hộ pháp cư sĩ. Theo thần phả, ngài họ Đặng, sinh tại thôn này vào cuối thời Tây Hán. Năm 18 tuổi cha mẹ đều mất khi ngài còn đang đi học. Về sau ngài được Hán Ai Đế cử làm thái thú Giao Châu. Đến đời Hán Bình Đế xảy ra việc Vương Mãng cướp ngôi. Ngài không chống lại được, chạy về tới Long Biên thì mất vào ngày 10 tháng 8 âm lịch khi chưa đầy 50 tuổi.

Ngài từng mở trường dạy học và dùng nhân nghĩa thuyết phục được bọn giặc cướp quy hàng. Đời sau, ngài vẫn hiển linh phù hộ vua Trần, vua Lê đánh giặc nên được các triều đại ban sắc phong làm thượng đẳng phúc thần kèm thêm nhiều mỹ tự.

Kiến trúc

Xưa kia trước đình có hai cây gạo cổ thụ, bên trái là ao, bên phải là văn chỉ thôn Gia Lâm. Cạnh văn chỉ có một giếng cổ hình tròn mà dấu tích còn lại là những chân cột đá lớn. Đình vốn có bố cục hình “chữ Nhị”, gồm đình Thượng và đình Hạ, đều rộng 5 gian 2 dĩ và cách nhau chỉ một khoảng nhỏ để lấy sáng. Đình Thượng được kết nối với hậu cung 3 gian theo hình “chữ Đinh”.

Trải qua bao năm chiến tranh, kiến trúc của ngôi đình cũ không còn nguyên vẹn nữa. Phần hậu cung đình Thượng đã được tu tạo và nối vào gian giữa của toà tiền tế được xây mới theo hình “chữ Đinh”.

Đình thôn Gia Lâm hiện nay có tường bao kín, bên tả là chùa Diên Phúc toạ lạc trong một khuôn viên lớn hơn nhiều. Đối diện cổng đình có bảng xi măng ghi rõ tên di tích lịch sử quốc gia và năm xếp hạng 1993.

Cổng xây kiểu tam môn tứ trụ, cửa mở ra con đường lớn ở đầu làng. Sân trước giáp với hai nếp nhà tả hữu vu đều gồm 3 gian, kiến trúc đơn giản. Toà tiền tế nhìn về hướng đông, gồm 3 gian 2 dĩ, tường hồi bít đốc tay ngai. Trong cung cấm đặt long ngai bài vị thành hoàng.

Di sản

Đức thành hoàng còn được thờ trong một ngôi nghè khá lớn nằm cạnh nhà Văn hoá thôn Gia Lâm. Cổng nghè xây kiểu tam môn tứ trụ, nhìn qua ao vuông ra cánh đồng ở phía đông.

Hiện tại vẫn còn một tấm bia đá hai mặt, phần đế có kích thước 67 x 55 cm, được dựng từ đời vua Lê Anh Tông 黎 英 宗 (1532-1573). Nội dung của bia trùng với bản thần phả ghi Phả lục một vị Đại vương đời Hán Chiêu Đế được các đời sắc phong tặng. Thần phả được soạn bởi Hàn lâm Đông Các đại học sỹ Nguyễn Bính vào ngày tốt tháng giêng năm Hồng Phúc nguyên niên (1572) và soạn lại bởi quan Quản giám Bách linh Hùng lĩnh Thiếu khanh Nguyễn Hiền vào ngày tốt tháng 8 năm Vĩnh Hựu 6 (1740).

Đình Gia Lâm bảo lưu được những hiện vật quý hiếm và đồ thờ tự có từ thế kỷ XVI. Long ngai và bài vị sơn son thếp vàng đều là hiện vật mang phong cách nghệ thuật thời Lê. Tay ngai uốn cong kết thúc bằng hai đầu rồng trong dáng vươn lên. Rồng được chạm kỹ đến từng chi tiết. Bài vị chia làm ba phần: đỉnh, thân, đế. Đỉnh là một mặt trời lửa, xung quanh chạm hoa lá văn xoắn. Thân hai bên chạm văn sóng nước, ở giữa chạm văn mây rồng uốn lượn và đề chữ Hán. Đế làm theo kiểu thắt, ở giữa chạm hoa văn hình học.

Cỗ kiệu long đình bát cống mang phong cách nghệ thuật thời Lê. Đòn kiệu lớn phía trên chạm rồng, bờm dài, dáng khoẻ khoắn vươn về phía trước. Trong đình còn treo một hoành phi sơn son thiếp vàng đề 4 chữ Hán “Dữ quốc đồng hưu” nghĩa là cùng tốt lành với đất nước.

Lễ hội

Hàng năm dân làng tổ chức 5 lễ hội. Ngày 10 tháng giêng âm lịch là lễ khai hạ, mổ lợn tế. Ngày 11 tháng 2 là lễ sinh nhật Đức Thánh, mở hội 3 ngày, rước kiệu từ nghè về đình và từ đình về nghè. Ngày 10 tháng 3 là đại lễ mừng công, mở hội 10 ngày, mặc y phục xưa, có 22 người phù giá, dâng bánh dày và mía ngọt. Ngày 19 tháng 3 rước lên chùa Dàn Chợ (Xuân Quan) làm lễ thỉnh Phật, có hát cửa đình. Ngày 10 tháng 8 là lễ hoá, có gói bánh chưng đường mật.

Năm 1994, đình Gia Lâm được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh): xã Đình Tổ, Thuận Thành.
• Chùa Dàn (Xuân Quan): Trí Quả, huyện Thuận Thành.
• Chùa Diên Phúc (Gia Lâm): xã Lệ Chi, Gia Lâm.
• Chùa Hương Hải Thiền (Chi Đông): xã Lệ Chi, Gia Lâm.
• Chùa Keo (Báo Ân Trùng Nghiêm Tự): xã Kim Sơn, Gia Lâm.
• Đình Giao Tự: thôn Giao Tự, xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm.

(610 dinh Gia Lam ©NCCông 2017-2025)