Chùa Kiến Sơ

Lược sử

Kiến Sơ Tự là một ngôi chùa cổ, gắn liền với lịch sử hình thành triều đại nhà Lý. Theo truyền thuyết trong chùa có một tấm đá in dấu vết bàn chân khổng lồ mà mẹ Thánh Gióng đã ướm chân vào đó và rồi sinh ra Thánh, hiện nay tấm đá đã thất lạc. Sách Thiền Uyển Tập Anh cho biết: năm 820, thiền sư Vô Ngôn Thông từ Trung Quốc sang nước ta, sau được sư Cảm Thành trụ trì tại chùa làng Phù Đổng tôn làm thầy, từ đó mở ra dòng thiền Vô Ngôn Thông.

Lý Công Uẩn khi còn đi tu thường lui tới học kinh ở chùa Kiến Sơ. Tương truyền tại chùa này ông đã được Thánh Gióng báo mộng qua một bài thơ sấm ngữ. Khi lên làm vua, Lý Công Uẩn đã dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, cho trùng tu chùa Kiến Sơ và đền Phù Đổng. Vua cũng nhiều lần đến thăm chùa và mời thiền sư Đa Bảo (đời thứ 5 dòng thiền Vô Ngôn Thông) về Thăng Long bàn luận. Sau này dòng thiền Vô Ngôn Thông suy thoái, chùa Kiến Sơ trở thành nơi thờ cả Tam giáo (Phật, Lão, Khổng).

Ngày 21-02-1975, chùa Kiến Sơ được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Năm 2013, toàn bộ Khu di tích Đền Phù Đổng trong đó có chùa này đã được Thủ tướng Chính Phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Kiến trúc

Tam quan cũ 5 gian làm kiểu chồng diêm 2 tầng, dóng ngang hàng với cổng đền Phù Đổng. Sau tam quan là một hồ sen lớn có tường hoa bao quanh. Hai ngõ dài hai bên hồ dẫn vào sân chùa chính. Bên phải sân có một tấm bia lớn phủ rêu xanh đã mòn hết chữ. Giữa sân còn dựng một cây hương đá. Bên trái sân bày một chiếc khánh và giá treo hoàn toàn bằng đá, tuổi gần 400 năm; lại mới có thêm một tam quan phụ mở về phía tây nam và một cổng nhỏ xây chồng diêm 2 tầng ngăn giữa chùa chính và chùa trong.

Chùa chính xây theo kiểu “nội Công ngoại Quốc” như nhiều ngôi chùa lớn thường thấy ở Bắc Bộ, nhìn chung mang nhiều phong cách kiến trúc Phật giáo thời Nguyễn. Toà tiền đường rộng 5 gian 2 chái, phía sau là hậu cung và hành lang hai bên sân giữa vây quanh gác chuông rồi đến khu nhà hậu.

Điêu khắc

Trong chùa có một hệ thống tượng khá phong phú, bao gồm các tượng Phật, tượng Thiền sư Vô Ngôn Thông để ria mép, tượng Lý Công Uẩn và mẹ của ông, tượng Ngọc Hân công chúa v.v.. Vua ngồi trên ghế, mặc áo long bào, đầu đội mũ miện, chân đi hài, hai tay nâng ngọc khuê ngang ngực, biểu tượng cho quyền lực. Cũng có cả tượng Khổng Tử, Lão Tử, có lẽ được đặt vào thời “tam giáo đồng nguyên” sau khi dòng thiền Vô Ngôn Thông suy thoái.

Ban thờ Phật được xây áp vào vách ở hậu cung tòa điện chính, hai bên bày các tượng Thập điện Diêm vương. Chính giữa và trên cao nhất bày bộ tượng Tam Thế Phật, có niên đại thế kỷ XVII. Ba pho tượng thể hiện các đại kiếp của Như Lai (quá khứ, hiện tại, vị lai) được tạo tác khá giống nhau, tóc xoắn ốc, mặt tròn đầy phúc hậu ngồi trong tư thế tham thiền trên tòa sen. Bộ tượng này được làm từ chất liệu đất thó, sơn son thếp vàng.

Trong Phật điện bài trí 7 hàng tượng, cao nhất là bộ Tam Thế. Tiếp dưới theo thứ tự thấp dần bao gồm: hàng 1 bày tượng A Di Đà, hàng 2 đặt 5 pho tượng (Di Lặc ở giữa), hàng 3 bày tượng Quan Âm Nam Hải, hàng 4 đặt tượng Thích Ca niêm hoa, hàng 5 bày tượng Ngọc Hoàng, hàng dưới cùng là tòa Cửu Long với tượng Thích Ca sơ sinh.

Áp vào lưng thượng điện là động Liên Hoàn được tạo bằng đất sét từ TK XVIII. Động dài 8m, cao 3m, dày 2m. Đây là một trong những tác phẩm nghệ thuật phù điêu cổ xưa có kích thước lớn nhất Việt Nam. Động chia thành 5 bức liên hoàn. Ba bức chính diện thể hiện các vòm mây với rồng xoắn bao quanh, ngự trên mây có rất nhiều tượng nhỏ của chư Phật, Bồ Tát, La Hán và các thần tướng nhà trời. Đặc biệt có tượng Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma tay cầm một chiếc hài; bên trái là tượng trinh nữ Maza, bên phải là Quán Thế Âm ngự trên đầu rồng.

Hai cánh bên hông phần trung tâm của tòa Cửu Long là hai bức phù điêu thể hiện những chủ đề khác. Bức thứ nhất tái hiện huyền tích tôn giả Mục Kiền Liên chứng kiến mẹ ngài bị hành hạ dưới địa ngục vì những tội ác trước kia. Bức thứ hai diễn tả thầy trò Đường Tăng vất vả leo núi vượt sông sang Tây Trúc thỉnh kinh.

Di sản

Tương truyền vào thời Tiền Lê, có câu sấm nói rằng một người họ Lý dưới chân có chữ Vương sau này sẽ thay thế họ Lê, vua Lê Hoàn ra lệnh truy tìm người đó để giết đi. Bởi chân Lý Công Uẩn có chữ Vương, nên ông tìm về chùa Kiến Sơn lẩn trốn. Lúc bấy giờ, truyền thừa dòng Vô Ngôn Thông là thiền sư Đa Bảo đã giấu Công Uẩn trong một cái hang bí mật dưới điện Phật. Lấy lý do người tu hành theo thiền phái này phải câm lặng (vô ngôn) nên quan quân đến hỏi câu gì Đa Bảo cũng không nói.

Một đêm Công Uẩn ngủ trong hầm, mơ thấy một người xưng là Thánh Gióng (tức thành hoàng làng Phù Đổng) nói cho biết rằng sau này sẽ thành đại sự và đọc 4 câu thơ sấm [1].

Panorama

• Cổng chùa Kiến Sơ và đền Gióng. Panorama ©NCCong 2013
• Ngõ vào chùa Kiến Sơ. Panorama ©NCCong 2014

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa Hiển Quang: thôn Trung, xã Dương Hà.
• Chùa Nành: làng Phù Ninh, xã Ninh Hiệp.
• Đền Gióng: làng Gióng, xã Phù Đổng.
• Đình, miếu Công Đình: thôn Công Đình, xã Đình Xuyên.
• Đình, miếu Tế Xuyên: thôn Tế Xuyên, xã Đình Xuyên.
• Đình Thượng Đồng: Đường đê Vàng, phường Phúc Lợi.

Text 147 ©NCCông 2013-2020, chua Kien So