Đền Xà

Lược sử

Đền Xà thuộc thôn Xà Đoài, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh. Đền nằm tại Ngã ba Xà, nơi sông Cà Lồ đổ vào sông Cầu hợp thành dòng lớn trước khi chảy xuống Lục Đầu Giang, Hải Dương. Khúc sông Cầu chảy qua đây được gọi là sông Như Nguyệt. Đền Xà thờ Trương Hống và Trương Hát là hai vị Thánh Tam Giang được thờ tại hơn 370 ngôi làng nằm dọc theo ba con sông cổ: sông Cầu, sông Thương, sông Cà Lồ.

Tương truyền hai ngài là anh em ruột, lớn lên theo Triệu Việt Vương đánh giặc nhà Lương. Về sau Lý Phật Tử dùng mưu lật đổ Triệu Việt Vương, hai anh em đã cùng tự vẫn trên khúc sông Tam Giang chứ không chịu khuất phục làm quan cho vua mới.

Anh linh của các Thánh Tam Giang trên phòng tuyến sông Như Nguyệt đã âm phù cho tướng sĩ Đại Việt trong hai lần chiến thắng giặc Tống đến xâm lược: lần thứ nhất do Lê Hoàn chỉ huy và lần thứ hai do Lý Thường Kiệt chỉ huy. Đền có tên là đền Xà vì ban đầu vốn thờ thần rắn, tương truyền là cha của các thánh Tam Giang.

Bờ nam khúc sông Cầu chảy qua đây là nơi Tổng binh Lý Thường Kiệt cách nay hơn 9 thế kỷ đã cho xây dựng phòng tuyến ngăn giặc Tống sang xâm lược. Từ đền Xà, bài thơ thần “Nam quốc sơn hà” đã vang lên trong đêm để cổ vũ tướng sĩ Việt và cuối cùng họ đã chiến thắng kẻ thù. Cạnh bên đò Như Nguyệt hiện có một ngôi đền rất lớn thờ Lý Thường Kiệt.

Tại quyết định số 28-VH/QĐ ngày 18/1/1988 của Bộ Văn hóa, đền Xà được xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Kiến trúc

Theo truyền thuyết đền Xà được xây dựng từ lâu đời, nhưng dấu vết kiến trúc cũ còn sót lại như nền móng, chân cột, gạch ngói và cổ vật là của thời Lê trung hưng. Theo sách “Tư liệu Hán Nôm huyện Yên Phong” xuất bản năm 2005 thì đền Xà còn bản rập bia đá có tên “Linh từ bi ký”, ghi niên đại Minh Mạng 16 (1835) và cho biết khá rõ việc trùng tu đền Xà vào thế kỷ XVIII.

Năm 1949 đền Xà phải phá dỡ hoàn toàn, các đồ đồng đem đi đúc đạn. Đến năm 1993, nhân dân địa phương đã xây lại với 3 gian hậu cung, Năm 1996 làm thêm 5 gian tiền tế.

Cuối thập kỷ 2010 ngôi đền được đại trùng tu. Hiện nay trong khuôn viên rộng rãi có ngôi đền chính và phía sau đền là nhà thờ Mẫu. Tòa tiền tế nhìn về phía đông bắc, gồm 3 gian 2 dĩ xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai. Toà thiêu hương kết nối với tiền tế và thượng điện thành hình “chữ Công”. Sân trước đền thấp hơn sân tiền tế và trong sân này có dựng tấm bia đá khắc bài thơ thần, phía ngoài cổng nghi môn tứ trụ là bậc đi xuống bãi sông.

Di sản

Trong đền Xà tại gian giữa thờ tượng Thánh Ông và Thánh Bà, hai gian bên phối thờ tượng Táo Quân, Đạm Nương và Trương Kiều - con trai thứ tư của Trương Hống. Theo “Tư liệu Hán Nôm huyện Yên Phong” thì đền còn lưu giữ 1 cuốn thần tích ghi niên đại Cảnh Hưng 27 (1766) và 15 đạo sắc phong, đạo sớm nhất có niên đại 1670, muộn nhất có niên đại 1909.

Hằng năm, dân làng Xà tổ chức hai dịp lễ lớn vào ngày sinh Thánh mùng 5 tháng Giêng và ngày hoá mùng 8 tháng Tư âl. Hội đền Xà thuộc loại lớn nhất vùng, ngoài các nghi lễ trang nghiêm rước kiệu, rước nước, còn có tục thi bơi chải gắn liền với việc Lý Thường Kiệt huy động dân binh địa phương tham gia vào việc đánh giặc Tống trên sông Như Nguyệt.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Chùa Đức Hậu: thôn Đức Hậu, xã Đức Hoà, huyện Sóc Sơn.
• Chùa Kim Trung: thôn Kim Trung, xã Kim Lũ, huyện Sóc Sơn.
• Đền Sái: thôn Thuỵ Lôi, xã Thuỵ Lâm, huyện Đông Anh.
• Đền Thánh Tam Giang: thôn Kim Trung, xã Kim Lũ, huyện Sóc Sơn.
• Đền Thượng: thôn Thụy Lôi, xã Thuỵ Lâm, huyện Đông Anh.
• Đình, đền Xuân Dương: thôn Xuân Dương, xã Kim Lũ, huyện Sóc Sơn.
• Đình Đức Hậu: thôn Đức Hậu, xã Đức Hoà, huyện Sóc Sơn.

  ---

  No 871 ©NCCong 2022, den Xa