Cao Sơn

Ba vị Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh được cho là hậu duệ của Lạc Long Quân và Âu Cơ, tức em của Hùng Vương hoặc tướng của vua Hùng thứ 18. Khác với hai vị sơn thần Tản Viên, Cao Sơn được thờ ở vùng núi cao, Quý Minh thường được thờ phụng ở vùng trũng hoặc đồng bằng như thổ thần hoặc thủy thần.

Cũng giống như các truyền thuyết về Cao Sơn, nguồn gốc thần Quý Minh ở các đền thờ có nhiều dị bản. Tại xứ Đông như Hải Phòng, Hải Dương thì thần Quý Minh là một thủy thần cai quản vùng sông nước và là người đã giúp Sơn Tinh đánh dẹp Thủy Tinh.

Trong xứ Kinh Bắc các tục thờ thần thường gắn liền với truyền thuyết về Cao Sơn và Quý Minh mà ít thờ Tản Viên. Theo thần tích làng Ngâm Mạc, Gia Bình, Bắc Ninh: Vào đời Hùng Vương thứ XVIII có hai vợ chồng người Hồng Châu đến chùa Thiên Thai cầu tự. Từ đấy sinh ra một bọc hai con trai, đặt tên là Cao Sơn và Quý Minh.

Khi Hùng Duệ Vương cho tìm người tài, cả hai bèn đến chầu. Vua phong cho làm Đô chỉ huy sứ Tướng quân. Thục Phán dấy quân, vua sai hai người đi bình giặc. Họ đem quân đến núi Sóc Sơn, mới đánh một trận giặc Thục đã thua chạy. Vua ban cho ngài Quý Minh thực ấp ở đạo Kinh Bắc. Ngài về chỗ trú sở đóng quân trước, rồi hoá vào ngày 12 tháng 11.

Ở xứ Đoài thì Quý Minh và Cao Sơn là em họ của Sơn Tinh. Trong khám thờ đặt một vị ở bên trái và một vị bên phải. Thần tích đình Ích Vịnh, xã Phương Đình, huyện Đan Phượng cho biết: Hùng Duệ vương bị quân nhà Thục từ Ai Lao tiến đánh, định cướp ngôi. Ba anh em vâng lệnh nhà vua, Hiển Công xuất quân qua đất Phấn Lôi (Ích Vịnh ngày nay) chiêu mộ thêm quân sĩ, phá tan giặc nhà Thục. Hiển Công được phong Quý Minh Đại vương, ông xin trở lại Phấn Lôi lập ấp.

Rồi một ngày Quý Minh đang đi du ngoạn trên núi Tản Viên, bỗng gió mưa, sấm chớp nổi lên, đất trời u ám. Một tiếng vọng lớn từ vách núi: "Nay triệu Quý Minh về cõi thọ / Cùng lên Thiên giới họp quân thần". Quý Minh hóa ngay thành mây gió. Nhân dân Phấn Lôi lập miếu, viết Duệ hiệu phụng thờ. Nhiều đời đế vương gia phong là Thượng đẳng phúc thần.

Theo truyền thuyết xứ Sơn Nam, Quý Minh là một thủy thần có công trấn giữ vùng chiêm trũng (trấn nam Hoa Lư) đời vua Hùng thứ 18. Ngài được nhiều triều đại ban sắc phong "thượng đẳng thần". Đền chính được Đinh Tiên Hoàng cho xây tại thành Tràng An, về sau vua Trần Thái Tông cho dựng lại với quy mô như ngày nay. Xung quanh khu vực này có rất nhiều đền thờ Quý Minh.

(Noted by NCCông ©2018)