Vương quốc Champa

Lược sử

Champa, còn gọi Chiêm Thành, là một vương quốc của dân tộc Chăm xưa kia với địa giới cũ trải dài từ phía Bắc Đồng Nai cho tới vùng đèo Ngang của tỉnh Quảng Bình, dọc theo bờ biển miền Trung Việt Nam hiện nay. Vương quốc này từng tồn tại từ năm 192 đến năm 1832. Đa số người Chăm theo tín ngưỡng nguyên thủy bản địa, tức Chăm giáo, tạo nên một nền văn hóa - nghệ thuật đặc sắc và có ảnh hưởng ra ngoài biên giới. Họ đã xây các cảng giao thương với Ấn Độ, Trung Quốc, Đại Việt, Indonesia...

Nhà nước đầu tiên của người Chăm được biết đến với tên gọi Lâm Ấp, ra đời vào thế kỷ II. Lâm Ấp chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Ấn Độ, thể hiện qua tín ngưỡng, chữ viết và kiến trúc. Từ thế kỷ VIII, các tiểu quốc thuộc 2 bộ tộc Dừa và Cau hình thành một vương quốc Champa có liên kết lỏng lẻo. Vương quốc này từng liên tục tấn công các láng giềng Java, Khmer, Đại Việt. Vua Chế Bồng Nga của Champa thậm chí đã mấy lần tàn phá kinh đô Thăng Long.

Trong khi Champa phải đối mặt các áp lực do mâu thuẫn địa chính trị và sự trỗi dậy của các quốc gia lân cận thì những cuộc tranh chấp nội bộ và xung đột sắc tộc càng khiến cho Champa chìm nổi, phải nhiều lần dời đô. Champa bị Đại Việt nuốt dần và sụp đổ hoàn toàn vào thời Nguyễn, trở thành một phần lãnh thổ Việt Nam.

Ngôn ngữ

Hiện nay, cả nước có khoảng 130.000 người Chăm, tiếng nói của họ là cùng hệ ngôn ngữ Austronesian (nhóm ngôn ngữ Malay - Polynesian), rất gần tiếng nói của một số dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, như: Giarai, Raglay, Êđê, Churu. Người Chăm đã tạo ra một hệ thống chữ viết riêng biệt, thể hiện sự phát triển cao của dân tộc này. Hệ thống đó có nguồn gốc từ chữ Phạn (Sanscrit), một trong những thứ chữ viết cổ xưa và phức tạp nhất của Ấn Độ, nhưng đã được dân tộc Chăm biến đổi và phát triển để phù hợp với tiếng nói và văn hóa của mình.

Tín ngưỡng

Người Chăm hiện nay ở Ninh Thuận và Bình Thuận đa số theo Chăm giáo, dựa trên tư duy lưỡng hợp Dương - Âm, Đực - Cái. Hai cộng đồng Chăm Bàni và Chăm Bàlamôn liên kết chặt chẽ với nhau, cùng thờ chung Thánh, Thần nhưng giới luật, tu sĩ khác nhau. Cộng đồng Chăm Bàni (Cái) dùng bản Kinh Koran (du nhập trong thế kỷ XII, sáng thế từ Kinh Hồi giáo không chính thống của Champa xưa) và sáng lập ra giới luật Awal (kiêng lợn - chết thổ táng - theo dòng họ mẹ vào nghĩa địa Ghur). Tu sĩ Acar được quyền lấy vợ, sinh con.

Cộng đồng Chăm Bàlamôn (Đực) dùng Kinh Bàlamôn Chăm (du nhập trong thế kỷ II, sáng thế từ: Mantra - Kinh thi ca cầu nguyện thần linh, Brahmana - Kinh giải thích các nghi thức tế tự cho tu sĩ Bàlamôn, Aranyaka - Kinh Rừng, dùng cho thầy tu khổ hạnh, Upanishads - Áo nghĩa thư, Kinh bình chú có tính triết học đã Chăm hóa) và sáng lập ra giới luật Aheir (thờ bò - chết hỏa táng - theo dòng họ mẹ vào nghĩa địa Kut). Tu sĩ Pà xế được cha truyền con nối.

Ngoài ra còn có cộng đồng theo đạo Islam tập trung ở An Giang (chủ yếu dòng Sunni); một số ít theo đạo Kitô và Tin Lành. Trong quá khứ Phật giáo từng đóng một vị trí khá quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm, tồn tại và phát triển song song với đạo Bàlamôn từ thế kỷ II TCN đến thế kỷ IX.

Người Chăm có nhiều tín ngưỡng, họ coi thiên nhiên và mọi vật xung quanh con người đều có linh hồn, sau khi chết thì “thế giới bên kia” mới là nơi linh hồn tồn tại mãi mãi. Họ tin vào thần linh, sức mạnh của mẹ thiên nhiên… Họ tạo nên những lễ hội, tập tục, nghi thức diễn ra long trọng nhiều ngày để thờ cúng thần linh, cầu may mắn, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu…

Phổ biến nhất là tín ngưỡng thờ Mẫu và Shiva. Mẫu Po Nagar là Bà mẹ xứ sở, người sáng lập ra vương quốc Champa, sinh ra mọi thứ từ vũ trụ đến đất đai, cây cối, lúa gạo, con người. Shiva được chạm khắc theo nhiều dạng khác nhau kèm những câu chuyện khác nhau. Có tượng thần Shiva dáng đứng 6 tay, có tượng cưỡi bò đực với dáng tấn công, có tượng với dáng như hộ pháp canh đền…. Ngoài ra, sức mạnh sinh tồn ở thần Shiva còn được thể hiện bằng biểu tượng Linga hoặc biểu tượng bò đực Nandin.

Di sản

Người Chăm có một di sản lớn gồm những kiến trúc độc đáo, một hệ thống chữ viết riêng biệt và nghệ thuật tinh xảo với rất nhiều hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ngoài ra còn có những di chỉ khảo cổ học và truyền thuyết dân gian đặc sắc. Người Việt đã tiếp thu văn hoá Champa thông qua lúa Chiêm, giếng Chăm, trầm hương, lụa là, đồ gốm, tranh vẽ, điệu múa, kỹ thuật đi biển và dùng voi... Ảnh hưởng âm nhạc Chăm thể hiện rõ rệt ở các điệu lý, quan họ, hò Huế, Nam Ai, Nam Bằng và nhã nhạc cung đình Huế.

Các công trình kiến trúc chủ yếu được xây bằng loại gạch đặc biệt, không dùng vữa kết dính nhưng vẫn vững bền theo thời gian. Chúng thường có hình tháp với nhiều tầng và cửa sổ trang trí bằng các hoa văn, hình ảnh người và động vật, tạo nên một vẻ đẹp lạ lùng, huyền bí. Các tháp Chàm được xây dựng để thờ cúng thần linh và tổ tiên. Chúng còn được sử dụng làm nơi diễn ra các lễ hội tôn giáo tổ chức định kỳ với những nghi thức theo truyền thống dân tộc.

Các toà tháp thường toạ lạc trên đồi núi, tạo nên một cảnh quan hùng vĩ và thơ mộng. Tại tỉnh Khánh Hòa có tháp Po Nagar, còn gọi là Tháp Bà, nằm trên đồi Cù Lao với tầm nhìn bao quát cả thành phố Nha Trang. Thực ra đó là một quần thể tháp, trong đó nổi bật lên toà tháp chính thờ nữ thần Po Nagar. Tương tự còn có tháp Chàm ở Phan Rang (tỉnh Ninh Thuận) và tháp đôi Champa ở Quy Nhơn (tỉnh Bình Định).

Thánh địa Mỹ Sơn tại tỉnh Quảng Nam gồm hơn 70 ngôi đền Champa và năm 1999 đã được UNESCO công nhận Di sản Văn hóa Thế giới. Khu di tích nằm trong một thung lũng có đường kính khoảng 2km nay thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, gần thành cổ Trà Kiệu và cách TP Đà Nẵng 69 km. Thánh địa còn là nơi chôn cất thi hài các vị vua và tu sĩ cao cấp. Hiện có nhiều bi ký khắc bằng chữ Phạn cho biết đây là một trung tâm tôn giáo và văn hóa do người Chăm cổ khởi công xây dựng từ thế kỷ IV.

Thánh địa gồm nhiều cụm tháp rải rác trên các ngọn đồi, mỗi cụm tháp đều có một tháp to (Kalan) ở giữa và nhiều tháp nhỏ ở xung quanh. Kalan thường thờ Linga, linh tượng của thần Shiva. Mặt trước mỗi cụm tháp có một tháp cổng (Gopura) rồi đến toà tiền tế (Mandapa) là nơi sắp lễ vật và múa hát hành lễ. Nghệ thuật kiến trúc chịu ảnh hưởng lớn của phong cách Ấn Độ. Toàn bộ các tháp được xây bằng gạch, đến thế kỷ XIII mới xuất hiện một công trình bằng đá và đó là ngôi đền đá duy nhất của Thánh địa.

1092 Champa Kingdom ©NCCong 2024