639 Cau Do village

Làng Cầu Đơ

Tên đầy đủ của làng Đơ là Cầu Đa (cầu phúc, cầu lộc...) nói chệch thành Cầu Đơ. Làng nằm bên bờ Nam sông Nhuệ, trước kia thuộc tổng Thượng Thanh Oai, nay thuộc phường Hà Cầu ở ven đường Quang Trung, quận Hà Đông. Trong đình Cầu Đơ, vị thành hoàng được thờ là Đỗ Bí, một đại tướng của Lê Lợi đã hy sinh năm 1459 do kế hoạch lật đổ Lê Nghi Dân của ngài bị lộ. Ngoài bản thần tích về thành hoàng, các bô lão làng Cầu Đơ còn cho biết hai câu chuyện khác sẽ được kể lại dưới đây.

Phỗng đá ở Nội Duệ, Bắc Ninh. Bulletin des Amis du Vieux Hue, Jan–Mar 1941

Sự tái sinh của làng Đơ

Ngày xửa ngày xưa, khi mới lập làng, dân Đơ còn thưa vắng lắm. Người hiếm nên càng quý trọng nhau, cuộc sống tuy nghèo nhưng khá hòa thuận.

Bỗng một hôm đẹp trời, ngoài đường xuất hiện đoàn người với cờ quạt, kèn trống inh ỏi diễu qua. Hỏi ra mới biết đấy là họ đang hộ tống Bà Chúa từ Kinh thành đi du xuân.

Lúc ấy ở bờ ao ven đường có một thằng câu ếch từ đâu đến đang mải quăng mồi. Vừa khi kiệu Bà Chúa đến thì con ếch cụ đớp mồi. Thằng cu khoái chí giật phắt cần câu. Trớ trêu thay, lưỡi câu không móc vào hàm ếch, mà lại bay lên móc vào yếm đào của Bà Chúa. Thằng cu sợ quá, càng giật mạnh thì lưỡi càng móc sâu, đến độ rách toang vạt yếm để lộ cả đôi gò bồng đảo.

Bị bất ngờ, Bà Chúa vừa xấu hổ vừa tức giận, vội lấy tay che ngực và hét toáng lên làm cả đám nhốn nháo. Lợi dụng tình thế, thằng câu ếch vứt cả giỏ cả cần và nhanh chân tẩu thoát. Đoàn rước bỏ dở cuộc hành trình quay về Kinh thành. Dân làng thì lo lắng chẳng biết chuyện gì sẽ đến tiếp.

Một ngày sậm sụt mưa gió ít ai ra khỏi làng, thình lình giặc giã ở đâu ập tới, gặp ai giết nấy bất kể già trẻ gái trai. Ngập trời tiếng gào khóc la hét bi ai. Chẳng mấy chốc, bọn ác biến hết bỏ lại xác người ngập máu, nhà cửa đổ nát. Mãi sau mới biết là Bà Chúa cho lính về trừng phạt dân làng Đơ về tội thằng câu ếch gây ra.

Mờ sáng cái hôm kinh hoàng ấy, có anh trai, em gái nhà kia bị bố mẹ sai đi chợ Gốt bán rau. Đến khi trở về thì ôi thôi, anh em khóc ròng rã chỉ còn biết mai táng người thân đã mất. Dần dà nỗi đau nguôi ngoai, anh em bảo nhau dựng lại nhà cửa và cày cấy để sống tiếp.

Thấm thoắt họ đã đến tuổi trai tìm vợ, gái tìm chồng. Nhưng làng xóm đã hết người, thiên hạ thì xa lạ? Không biết hỏi ai, họ đành sửa lễ mọn kêu hỏi các đấng thần linh. Lòng thành của họ đã thấu đến cao xanh. Một ông Tiên phúc hậu hiện ra, nói: “Các con nghe ta dặn đây. Đúng giờ Tý đêm nay, hai con chia làm hai ngả cùng đi vòng quanh làng. Giữa đường các con gặp ai đầu tiên thì lấy người ấy làm chồng, làm vợ.”

Nghe lời Tiên ông, chờ đúng nửa đêm, hai anh em lặng lẽ chia hai ngả để cùng bắt đầu cuộc hành trình cầu duyên linh thiêng. Và rồi, không thể là ai khác, anh em họ đã gặp nhau đúng nơi trước kia làng dựng miếu thần. Họ làm lễ tạ ơn thiên địa, rồi từ đó ăn ở với nhau, sinh năm đẻ bảy, lần nào cũng vuông tròn, suôn sẻ. Đời này tiếp đời kia, cứ thế, dân làng Đơ dần dần trở lại nhộn nhịp đông vui từ bao giờ chẳng mấy ai để ý.

Để ghi nhớ đại họa xưa, sau đó dân làng Đơ mỗi năm có chung một ngày giỗ, gọi là “Ngày giỗ trận”. Hôm ấy nhà nào cũng làm cỗ cúng tổ tiên và mời con cháu họ hàng ở xa về dự để cùng nhắc lại chuyện cũ, cũng là để nhắc nhau một câu cửa miệng: “Dân làng Đơ dù mang họ nào thì tất cả đều sinh ra từ một cội, phải thương yêu đùm bọc lẫn nhau.”

Chuyện bốn ông Phỗng đá mất đầu

Xưa kia ở bốn phía giáp ranh giữa làng Đơ với các làng lân cận có bốn hòn đá cõi đặt làm mốc giới. Dần dần ba hòn đã mất. Hòn cuối cùng cắm ở bên này Cầu Cháy - mốc giới với đồng làng La Khê, thì khi xây lại cầu Chùa Ngòi bắc qua sông Đào cũng bị mất nốt. Những hòn đá ấy vốn là Phỗng đá nằm trước ngôi đình cũ của làng Đơ. Nhưng vì sao chúng lại bị đầy ra giãi dầu mưa nắng chốn đồng?

Duyên do là khi dân làng Đơ còn quần tụ đông đúc hai bên đường thiên lý, vào những đêm trăng thanh, các cô gái ở xóm Chợ thường rủ nhau lên cửa đình hóng gió, vui chơi. Chẳng biết vì đâu, năm nào trong số các cô gái nọ cũng có mấy ả chửa hoang. Dân làng tra hỏi, các ả một mực kêu oan. Rồi khi trở dạ thì chỉ đẻ ra một bọc nước.

Theo dõi mãi, cuối cùng dân làng nghi cho mấy ông Phỗng đá. Thế là họ bảo nhau mang cuốc thuổng đập vỡ đầu rồi đày các ông Phỗng đá ra đồng cắm làm hòn đá cõi. Kể từ ấy, những đêm trăng thanh, các cô gái xóm Chợ vẫn rủ nhau lên gốc đa cửa đình hóng gió vui chơi như trước mà không hề có ả nào chửa hoang.