Cửa hoa sắt ở Hà Nội

Nhắc đến kiến trúc Hà Nội, người ta thường nhớ về những mảng tường vôi vàng rêu phong, những mái ngói thâm nâu hay khung cửa sổ sơn xanh lá cây thanh bình. Nhưng nếu dừng chân ngắm nhìn kỹ hơn nơi mặt tiền các ngôi nhà cổ, biệt thự hay không gian sống hiện đại giữa lòng Thủ đô, ta sẽ nhận ra một "chứng nhân" nghệ thuật vô cùng đặc sắc: những tấm cửa song sắt trang trí.

Không chỉ đóng vai trò bảo vệ an ninh, cửa song sắt ở Hà Nội từ lâu đã vượt qua công năng thuần túy để trở thành một ngôn ngữ thẩm mỹ riêng biệt, ghi dấu ấn văn hóa và gu thưởng thức tinh tế của gia chủ qua nhiều thời kỳ.

Tân Cổ điển và Art Nouveau

Vào đầu thế kỷ XX, sự giao thoa văn hóa Đông - Tây đã mang kỹ nghệ rèn uốn sắt châu Âu vào đời sống đô thị Hà Nội. Các dòng cửa song sắt mang phong cách Tân Cổ điển (Neoclassical) hay Art Nouveau thời kỳ này đặc trưng bởi tính đăng đối, đường nét uốn lượn mềm mại lấy cảm hứng từ hoa lá, mây trời hay các đường cong hình chữ S, chữ C quý phái.

Tại tòa nhà Bắc Bộ Phủ (Nhà khách Chính phủ – số 12 Ngô Quyền), hệ thống cửa đại, cửa sổ và cổng rào sắt là một trong những kiệt tác sắt uốn nghệ thuật đỉnh cao. Các chấn song sắt không gò bó khô cứng mà uốn lượn thành từng chùm hoa văn hoa lá đối xứng, vừa bề thế, uy nghi nhưng vẫn giữ được nét thanh thoát của kiến trúc cổ điển Pháp.

Tại những biệt thự Pháp trên các tuyến phố Trần Hưng Đạo, Phan Đình Phùng, Lý Thường Kiệt, ta dễ dàng bắt gặp những khung cửa sổ sắt bảo vệ phía sau lớp cửa gỗ hai cánh. Các đường hoa sắt uốn cong hình hoa tu-lip, nhánh lá dây leo hay các mô-típ cuộn tròn ở bốn góc cửa sổ vừa làm mềm đi khối bê tông thô cứng, vừa tạo nên nhịp điệu ánh sáng tuyệt đẹp khi nắng chiếu qua.

Phong cách Art Deco

Đến những năm 1930 - 1940, phong cách Art Deco lên ngôi tại Hà Nội, mang đến một làn gió hoàn toàn mới cho nghệ thuật sắt trang trí. Thay vì các đường cong uyển chuyển rườm rà, song sắt Art Deco tập trung vào các hình khối hình học: hình vuông, hình kim cương, đường thẳng song song, đường zig-zag hay hoa văn hướng tâm hình mặt trời mọc.

Tại biệt thự số 68 Bùi Thị Xuân hoặc tại khu vực phố Chân Cầm, Hàng Chuối có nhiều hệ cửa sắt ô gió hoặc khung cửa bảo vệ mang phong cách Art Deco rõ nét. Các thanh sắt dẹp hoặc vuông được xếp đan chéo góc 45 độ, tạo thành các mạng lưới kim cương cân đối. Chi tiết này không chỉ thoáng gió, đón sáng tốt mà còn tạo cảm giác chắc chắn, hiện đại, thể hiện tinh thần cách tân của đô thị Hà Nội giai đoạn giữa thế kỷ XX.

Phong cách Đông Dương

Điểm độc đáo của hoa sắt Hà Nội chính là sự "Việt hóa" các mô-típ phương Tây. Trong phong cách kiến trúc Đông Dương, các nghệ nhân đúc và uốn sắt người Việt đã khéo léo lồng ghép các biểu tượng truyền thống Á Đông vào khung sắt. Ngoài những toà nhà lớn như Đại học Đông Dương hay Viện Radium ta còn thấy hoa sắt thể hiện phong phú cả trong khu vực tư nhân.

Tại những căn nhà cổ ở phố Hàng Bè, Hàng Bạc, khung cửa sắt ô gió trên trán cửa đi hoặc cửa sổ tầng 2 thường xuất hiện các mô-típ hình chữ Phúc 福, chữ Thọ 壽, họa tiết đồng tiền cổ (Kim tiền) hoặc hoa văn chữ Vạn 卐. Sự kết hợp giữa chất liệu sắt công nghiệp phương Tây với triết lý phong thủy Á Đông không chỉ mang lại vẻ đẹp hài hòa cho ngôi nhà mà còn gửi gắm ước nguyện về may mắn, bình an và trường thọ của chủ nhân.

Xu hướng hiện đại

Ngày nay, khi xu hướng kiến trúc hiện đại và tối giản (Minimalism) phát triển, cửa song sắt tại Hà Nội cũng chuyển mình mạnh mẽ. Bên cạnh phương pháp uốn rèn thủ công, công nghệ cắt kim loại CNC (Computer Numerical Control) ra đời cho phép tạo ra những bức cửa sắt trang trí với độ chính xác tuyệt đối và hoa văn vô cùng đa dạng.

Tại các căn nhà phố, nhà ống hiện đại ở khu vực Cầu Giấy, Tây Hồ, Hà Đông, cửa cổng sắt hoặc lớp cửa bảo vệ mặt tiền thường sử dụng thép tấm cắt CNC hình tán cây, họa tiết lá trúc, hoặc các mảng hình học ngẫu hứng. Khi kết hợp với hệ thống đèn chiếu sáng ban đêm, tấm cửa sắt đóng vai trò như một bức tranh nghệ thuật tương phản ánh sáng, giúp không gian nhà phố nhỏ hẹp trở nên rộng rãi và có chiều sâu thẩm mỹ.

Nằm ở khoảng không gian giữa riêng tư và chung đụng, giữa nội thất bên trong và con phố bên ngoài, những tấm cửa song sắt trang trí đã trở thành một nét duyên thầm lặng lẽ của nhà ở Hà Nội. Dù là nét uốn lượn cổ điển tinh xảo ở số 12 Ngô Quyền hay những ô vuông Art Deco trên phố cũ, tất cả đều góp phần tạo nên "hàng mi thép" đầy chất thơ cho kiến trúc Thủ đô.

Việc trân trọng, bảo tồn và kế thừa nghệ thuật làm cửa sắt không chỉ giúp làm đẹp cho từng không gian sống gia đình mà còn giữ giữ trọn vẹn ký ức đô thị của một Hà Nội ngàn năm văn hiến.

#NgChiCong