Di sản văn hóa của Bắc Ninh xưa

Bắc Ninh thời cổ đại

– Thời kỳ Đồ đá: Tại di chỉ khảo cổ học Bãi Tự (Tiêu Thượng, Tương Giang, Từ Sơn) đã tìm thấy các công cụ lao động, vũ khí và đồ trang sức bằng đá.

– Thời kỳ Đồ đồng: tìm thấy hiện vật Đông Sơn ở các di chỉ Nội Gầm, Quả Cảm (Yên Phong), Vườn Chiều, Bãi Giữa sông Dâu (Thanh Khương), Đại Trạch (Đình Tổ, Thuận Thành), mũi tên đồng và trống đồng ở Cổ Loa, thuyền gỗ và mảnh khuôn đúc trống đồng ở Luy Lâu, mộ táng hình thuyền ở Lương Tài, mộ táng Lãng Ngâm (Thiên Thai, Gia Bình), nhạc khí ở Trịnh Xá (Từ Sơn)...

Lược sử Bắc Ninh

– Thời Bắc thuộc:: đạo Phật truyền đến vùng Thành cổ Luy Lâu, xuất hiện chùa Dâu, trường Sĩ Nhiếp, thiền sư Vô Ngôn Thông và chùa Kiến Sơ…
– Thời nhà Ngô: 2 sứ quân Nguyễn Thủ Tiệp và Lý Khuê cát cứ ở Tiên Du và Thuận Thành, sư Vạn Hạnh đến trụ trì chùa Tiêu...
– Thời nhà Lý: Vua Lý Thái Tổ, Nguyên phi Ỷ Lan, Lý Nhân Tông, Thái sư Lê Văn Thịnh... Đền Đô, chùa Dạm, chùa Phật Tích...
– Thời nhà Trần: Trạng nguyên Lý Đạo Tái (sư tổ Huyền Quang) và chùa Bút Tháp, Nguyễn Thuyên (Hàn Thuyên) và chữ Nôm, Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang...
– Thời nhà Lê: đình Đình Bảng. Các Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư, Vũ Kiệt, Nguyễn Quang Bật, TNguyễn Giản Thanh, Ngô Miễn Thiệu, Nguyễn Xuân Chính, Nguyễn Đăng Đạo, nhà văn cử nhân Vũ Trinh…
– Thời nhà Nguyễn: Thành cổ Bắc Ninh, Văn miếu Bắc Ninh, …danh tướng Nguyễn Cao, Đốc học Đỗ Trọng Vĩ…

Di sản văn hóa vật thể

Các di sản vật thể là những công trình kiến trúc, hiện vật lịch sử mang đậm dấu ấn thời gian và sự sáng tạo của con người. Bắc Ninh có hàng nghìn di tích lịch sử - văn hoá nên chỉ xin nêu những Di tích nổi bật nhất cùng các hiện vật khảo cổ học đang được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh.

– Di tích quốc gia đặc biệt:

• Chùa Dâu (chùa Pháp Vân), ngôi chùa cổ nhất Việt Nam gắn liền với tín ngưỡng Tứ Pháp và đạo Phật truyền bá vào đây từ thế kỷ II.
• Chùa Phật Tích với đàn linh thú và pho tượng đá A di đà từ thời Lý...
• Chùa Dạm với cột đá chạm rồng cũng từ thời Lý...
• Chùa Bút Tháp với kiến trúc độc đáo và tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay.
• Đền Đô (Đền Lý Bát Đế) thờ 8 vị vua nhà Lý, nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử và kiến trúc.
• Đình Bảng, một trong những ngôi đình cổ nhất Việt Nam với kiến trúc độc đáo và chạm khắc tinh xảo.
• Lăng và đền thờ Kinh Dương Vương, được xem là thủy tổ của người Việt.

– Hiện vật Bảo tàng Bắc Ninh:

• Đồ đá, văn bia, tượng đá và mảnh khuôn đúc trống đồng...
• Tấm che ngực, trống đồng, giáo đồng, gương đồng, bát đồng, vòng đeo tay, khuy áo, khuyên tai, quả cân, chuông đồng, mũi tên đồng, rìu xéo, mũi chúc, dao găm cán hình củ hành…
• Đồ gỗ, thuyền gỗ, tượng gỗ, đồ sắt và đồ gốm sứ...

Di sản văn hóa phi vật thể

Di sản phi vật thể là những giá trị tinh thần, tập quán, lễ hội được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên bản sắc độc đáo của vùng đất. Bắc Ninh nổi tiếng với hát quan họ, các lễ hội, nghề thủ công và ẩm thực dân gian.

– Truyền thuyết và tín ngưỡng:

• huyền thoại ông Đùng, bà Đùng,
• Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ,
• Hùng Vương và Thánh Gióng,
• Thục Phán và Cao Lỗ,
• Man Nương và Phật giáo Tứ pháp,
• Thánh Tam Giang.

– Dân ca và trò chơi:

• Quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
• Ca trù: đạt danh hiệu UNESCO Việt Nam.
• Trò kéo co: đạt danh hiệu UNESCO Việt Nam.

– Các lễ hội truyền thống: Hàng năm, trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh diễn ra hơn 547 lễ hội lớn nhỏ khác nhau. Nổi bật là:

• Lễ hội Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ: từ 16 đến 18 tháng Giêng.
• Hội Lim: hát Quan họ từ 11 đến 13 tháng Giêng.
• Lễ hội Đền Đô: Tưởng nhớ các vị vua nhà Lý.
• Lễ hội Chùa Dâu: Gắn liền với tín ngưỡng nông nghiệp và cầu mưa.
• Các lễ hội khác: hội Gióng, hội làng Diềm, hội rước pháo Đồng Kỵ, hội đền Bà Chúa Kho, hội chùa Phật Tích, hội chùa Bút Tháp, hội Thập Đình, hội Khám, hội kéo co Hữu Chấp...

– Các nghề thủ công:

• Tranh dân gian Đông Hồ.
• Nghề gốm Phù Lãng.
• Nghề làm giấy dó Phong Khê.
• Nghề chạm khắc gỗ Bảo Tháp.
• Đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ.
• Nghề rèn sắt Đa Hội.
• Nghề đúc đồng Đại Bái.
• Nghề dệt Hồi Quan.

– Ẩm thực dân gian:

• đậu gù Trà Lâm,
• bún tươi Khắc Niệm,
• nem làng Bùi,
• mì gạo Tử Nê,
• phở gan cháy Đáp Cầu,
• rượu Đại Lâm,
• rượu nếp làng Cẩm,
• kẹo cốm Lũng Giang,
• giò chả Tân Hồng,
• kẹo lạc, cháo thái, tương Đình Tổ,
• bánh phu thê Đình Bảng,
• bánh đa thôn Đoài,
• bánh tro (âm) Đình Tổ,
• bánh khoai Thị Cầu,
• bánh khúc làng Diềm,
• bánh đa nem Yên Phụ,
• bánh cuốn Mão Điền,
• bánh tẻ chợ Chờ,
• gà Hồ, v.v.

(1174 Bac Ninh cultural heritage ©NCCong 2025)