KHI “LỜI” TREO CAO MÀ NHẸ NHƯ KHÓI HƯƠNG

Đi thăm nhiều di tích văn hoá bây giờ ta dễ có cảm giác gạch ngói rêu phong, cột kèo trăm năm… nhưng lời treo trên cao lại mang dáng trẻ đến kỳ lạ.

Hoành phi lộng lẫy, câu đối rực rỡ, chữ ngay ngắn như từ máy tính in ra. Đọc lên nghe choang choang: đệ nhất danh lam, công đức vô lượng, linh thiêng hiển hách, phúc trạch vạn niên, v.v…

Nghe váng tai, nhìn chói mắt. Chỉ tiếc rằng chẳng học được điều gì. Giống như nhạc nền trong trung tâm thương mại không làm ai để ý nhưng ru ngủ kẻ vô tâm.

Người xưa treo hoành phi không phải để “lấp chỗ trống”. Mỗi tấm hoành phi là một câu nói thay mặt cả cộng đồng và treo cao để ai bước vào cũng phải ngẩng lên mà tự vấn: ta có xứng với lời này không?

Còn bây giờ, rất nhiều hoành phi dường như chỉ để làm cho không gian trông có vẻ linh thiêng. Vấn đề không phải là chữ sai hay đúng. Vấn đề là lời bị dùng như vật trang trí, giống bình hoa nhựa không sinh khí tuy đặt đúng vị trí trên hương án.

Sang chuyện niên đại. Phần lớn hoành phi, câu đối hiện đang treo không cổ bằng di tích. Mục nát vì thời tiết hoặc chiến tranh thì khi trùng tu phải thay là việc bình thường. Đáng ngại là nhiều nội dung muộn lại mang tinh thần khác.

Ngày xưa, lời treo ở đình làng giống một ông đồ già ít nói, nói câu nào nặng câu ấy. Ngày nay, nhiều hoành phi giống băng rôn khẩu hiệu: khen nhiều, nói lớn, sợ ta không yên tâm. Khi lời phải gồng lên thì có lẽ đã mất thiêng từ bên trong.

Hãy thử hỏi thật đơn giản: Ai đang nói những lời này? Tiền nhân ư? Không chắc. Cộng đồng làng ư? Cũng không rõ. Hậu thế ư? Vậy ai đứng tên?

Rất nhiều câu chữ rơi vào trạng thái lời vô chủ: không ai chịu trách nhiệm, nên chỉ có thể nói những điều an toàn.

Lời an toàn thường là không sai nhưng không có sức nặng gì cả. Cho nên cùng một câu mà có thể treo ở nhiều di tích, từ biển lên núi vẫn thế.

Khi lời dùng được ở mọi nơi thì không còn thuộc về nơi nào cả.

Tiếp theo là việc từ “lời răn” trượt sang “lời khen”. Lời răn khiến ta phải soi mình. Lời khen khiến ta sướng rồi quên.

Hoành phi cổ thường làm một việc khó là đặt chuẩn mực sống. Hoành phi muộn thường làm việc dễ hơn nhiều là khen cho vui, nói cho êm.

Thời nào ai cũng thích được khen. Nhưng di tích không sinh ra để nịnh người sống mà để giữ cho người sống còn biết theo chuẩn mực.

Khi hoành phi chỉ còn làm nhiệm vụ “tạo cảm giác tốt” thì di tích đã bị làm yếu đi một cách nguy hiểm.

Người xưa sợ thừa lời, người xưa nói ít, viết kỹ, cân nhắc mới khắc cho bền cả đời.

Người nay sợ trống, sợ thiếu chữ, sợ không “hoành tráng”. Kết quả là đình nhỏ cũng phải khoe to, chùa cổ cũng phải kêu vang, di tích nào cũng như đang khoa trương. Trong khi giá trị lớn nhất của di tích chính là "đứng im mà vẫn "nói" được".

Trước khi treo hay khắc một dòng chữ mới, lẽ ra chỉ cần tự hỏi: trăm năm sau, những người đọc câu này sẽ hiểu được điều gì về chúng ta: Sự cẩn trọng? Sự nôn nóng? Sự khiêm nhường? Hay thói nói cho xong?

Di tích không cần lời hoa mỹ. Di tích cần lời đứng được trước thời gian.

Khi mà lời treo ở nơi linh thiêng trở nên sáo rỗng thì đó không chỉ là vấn đề mỹ thuật hay Hán Nôm, mà là dấu hiệu của sự mỏi mệt đạo lý.

Không ai bị phạt vì treo lời sáo. Nhưng hậu quả là chúng ta sống chung với những lời không còn ai nghe và rồi quen dần với việc lời không cần mang trách nhiệm.

FB Nguyễn Chí Công