THÀNH CỔ BẮC NINH

Lược sử

Lỵ sở của trấn Bắc Ninh trước kia ở xã Đáp Cầu, ven sông Như Nguyệt và thuộc huyện Võ Giàng. Tháng 2 năm Giáp Tý (1804), vua Gia Long cho dời trấn lỵ cũ đến xã Lỗi Đình thuộc huyện Tiên Du. Thành cổ Bắc Ninh được xây dựng từ năm 1805 ở gần sông Ngũ Huyện Khê, trên địa phận các làng Ðỗ Xá và Yên Xá.

Mới đầu, thành Bắc Ninh chỉ được đắp bằng đất, tới năm Minh Mạng thứ 6 (1825), thành được xây lại bằng đá ong, cuối cùng được xây bằng gạch vào đời Thiệu Trị (1841). Thành xây tại chỗ giáp giới của 3 xã thuộc 3 huyện là Đỗ Xá (huyện Võ Giàng), Khúc Toại (Yên Phong) và Lỗi Đình (Tiên Du).

Thành Bắc Ninh từng là trung tâm bộ máy cai trị của nhà Nguyễn tại Bắc Ninh và Thái Nguyên. Quan quân triều đình đóng ở đây thường xuyên phải đối phó với các cuộc khởi nghĩa của nông dân. Tiêu biểu là đoàn nghĩa quân Cai Vàng (1862-1864) đã nhiều lần vây hãm toà thành này.

Tỉnh lỵ của Bắc Ninh ban đầu chỉ là một dãy phố trải dọc theo con đường trạm đá dài khoảng 1500 m và chủ yếu có hơn 1500 người Hoa trú ngụ, còn quan quân đóng trong thành. Tháng 3-1884, chính quyền nhà Nguyễn tại đây đã đầu hàng trước sức tiến công bằng tàu chiến và đại bác của thực dân Pháp.

Kiến trúc

Thành Bắc Ninh có hình lục giác với 6 cạnh đều nhau. Diện tích là 545.000m2, tường cao hơn 4m, chu vi dài khoảng 2.000m, xung quanh có hào nước rộng và sâu bao bọc. Tại 6 góc thành đều có pháo đài nhô ra ngoài theo kiểu kiến trúc do Vauban thiết kế ở nước Pháp vào nửa cuối thế kỷ XVII.

Thành có 4 cửa ra vào: cửa Tiền ở phía Nam, cửa Hậu phía Bắc, cửa Đông phía bên tả, cửa Tây phía bên hữu. Mỗi cửa đều có lầu gác và cầu bắc qua hào. Cửa Tiền là cửa chính nên cao to nhất. Qua cửa Tiền là đến cột cờ xây bằng gạch, chiều cao 17m, gần bằng cột cờ thành Hà Nội.

Trong thành có Doanh trấn thủ, Đài bác vọng, Kho thuốc súng, nhà Công đồng và nhà giam. Nhà Nguyễn còn cho di chuyển, tu bổ và xây mới nhiều công trình bên ngoài thành như: Văn Miếu trên núi Phúc Sơn; Đàn Tiên Nông ở Ỷ Na; trường học ở Đỗ Xá; và đàn Xã Tắc, miếu Hội Đồng, miếu Thành Hoàng ở Lỗi Đình.

Di sản

Thị xã Bắc Ninh từng là cứ điểm quan trọng của quân đội Pháp ở Bắc Kỳ. Khu vực nội thành bị giải tỏa để xây doanh trại. Các đồi cao ở Đáp Cầu, Thị Cầu trở thành pháo đài kiên cố và thường xuyên có khoảng 2.000 lính Pháp đóng trại. Lính khố đỏ đóng trong thành cổ, lính khố xanh đóng ở đầu phố Ninh Xá.

Cùng với việc củng cố căn cứ quân sự, thực dân Pháp còn cho xây dựng nhiều công trình dân sự và kinh tế như các Sở Thương Chính, Công Chính, Địa chính, Bưu điện, Ngân hàng, Sở Canh nông, trường học… Đến năm 1938, Bắc Ninh trở thành thành phố thứ năm của Bắc Kỳ, chỉ đứng sau Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định và Hải Dương về quy mô.

Hiện nay dân thường không vào được bên trong. Suốt hai thế kỷ thành luôn luôn là doanh trại, do đó nhiều kiến trúc đã thay đổi theo yêu cầu quân sự. Dấu tích còn lại là cửa Tả, cửa Hậu, cửa Tiền và tường thành ở hai bên, tầng dưới cột cờ xây bằng gạch cao khoảng 5 mét, v.v.. Hai khẩu súng thần công đã được chuyển về Bảo tàng Bắc Ninh.

Ngày 15-3-1980, thành cổ Bắc Ninh được xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.

Bản đồ trực tuyến

Di tích lân cận

• Đền Thanh Sơn: 53PM+WGW, Vũ Ninh, TP Bắc Ninh.
• Đình và chùa Đọ Xá: 53H6+9Q, Ninh Xá, TP Bắc Ninh.
• Đình Thụ Ninh: 53V5+222, Vạn An, TP Bắc Ninh.
• Đình và chùa Trà Xuyên: 52MW+PWQ, Khúc Xuyên, TP Bắc Ninh.
• Đình và chùa Yên Mẫn: 53Q5+J2, Kinh Bắc, TP Bắc Ninh.
• Nhà Thờ Chính Tòa Bắc Ninh: 53J6+3W, Tiền An, TP Bắc Ninh.
• Văn Miếu Bắc Ninh: 53F9+VH, Đại Phúc, TP Bắc Ninh.

(1145 Thanh co Bac Ninh ©NCCong 2025)