1098 Occidental Architecture in Ha Noi (1)

Từ Hàm Long đến Đồn Thuỷ

q.Hoàn Kiếm urbanism (quy hoạch đô thị)

Giới thiệu

Bão Yagi không phải đến hôm nay thứ Bảy mới báo hại. Vì nó mà nhóm Cà phê Lịch sử phải đổi ngày du ngoạn sớm hơn thường lệ và kết quả là nhiều bạn không biết tin hoặc bận làm việc nên không tham dự được buổi đi chơi hôm qua.

Nhưng đây chỉ là một trong những cuộc du ngoạn của nhóm và CFLS sẽ tiếp tục tổ chức vài chuyến nữa để phục vụ chuyên đề về kiến trúc mới ra đời tại các thành phố kiểu phương Tây, khi xã hội Việt Nam thay đổi sâu sắc với việc Pháp chiếm Bắc Kỳ và lập ra thuộc địa Đông Dương. Theo báo cáo của Tòa đốc lý Hà Nội, từ năm 1889 đến 1907 toàn thành phố đã có thêm 85km đường xá và 669 ngôi nhà mới xây theo kiểu châu Âu.

Vào cuối thế kỷ XIX, Hà Nội bị mấy trận hoả hoạn, dịch tả, dịch đậu mùa, dịch hạch làm hại hàng vạn người. Sau giai đoạn quân quản, Tổng trú sứ dân sự đầu tiên được bổ nhiệm làm đại diện bảo hộ ở Trung - Bắc Kỳ là Paul Bert (1833–1886), tiến sĩ sinh lý học và cựu Bộ trưởng Giáo dục Pháp có tiếng chống thần quyền. Ông ta chết vì bệnh lỵ chỉ sau vài tháng sang đây. Việc quy hoạch và xây dựng Hà Nội thành đô thị với hè phố thẳng hàng, có hệ giao thông, cống rãnh, điện, nước, trường học, bệnh viện, giải trí, v.v. càng trở nên cấp thiết.

Lộ trình

Chủ nhật tuần trước (1-9) chỉ có ít thành viên CFLS tham gia cuộc du ngoạn thứ nhất của mùa thu 2024, cho nên tôi sẽ tóm tắt lại ở đây và đưa ra một số link đến những bài đã viết trước kia.

Đoàn CFLS đi từ khu Hàm Long tới khu nhượng địa cũ, còn gọi là Đồn Thuỷ. Dọc đường đã thăm được hàng chục di tích, nổi bật có:

Chùa Hàm Long từng là một trường Phật học cải cách, nay bị thay đổi dù nằm sát lưng Bộ Văn Hoá. Dân lấn chiếm luôn cả 2 tấm bia đá khổng lồ mang niên đại thế kỷ XVII và được công nhận Bảo vật Quốc gia, chiếc giếng cổ thì lọt thỏm vào góc khuất của trường tiểu học Võ Thị Sáu.
Nhà thờ Giáo Xứ Hàm Long có tượng thánh quan thầy là An-tôn thành Padova (Italia). Công trình do 1 kiến trúc sư người Việt thiết kế và hoàn thiện vào cuối năm 1934, có sử dụng giấy bản và rơm hồ vôi để tạo nên các vòm cuốn, làm giảm sóng âm dội lại. Giáo dân đến nghe giảng Kinh đông đảo và thường xuyên. Dự đêm lễ Giáng sinh ở đây cũng rất thú vị.

Dọc hai bên các phố Hàn Thuyên, Trần Hưng Đạo đến Lê Thánh Tông, Đặng Thái Thân, Phạm Ngũ Lão có những biệt thự 2 tầng ghi dấu ấn kiến trúc thuộc địa hiện còn nhiều di tích ở thành phố Hồ Chí Minh. Đặc trưng của chúng là vườn cây, tiền sảnh, tường gạch, cửa chớp to, mái ngói đỏ... và đôi khi có cả hàng hiên rộng mát.
Bệnh viện De Lanessan được khởi công năm 1891 gồm 4 tòa nhà, trong đó 3 tòa cao tầng cho bệnh nhân Tây, một tòa 1 tầng cho bệnh nhân Việt, tổng cộng 400 giường. Nhỏ hơn có nhà hành chính, nhà thờ, nhà ở, hội trường, bếp, kho, lán, nhà xác, v.v. Hiện đó là Bệnh viện TƯ quân đội 108 và BV Hữu nghị Việt – Nga. Khuôn viên rất rộng do xây lại và xây thêm nên trở thành chật chội. Tiếng là để phục vụ sĩ quan và cán bộ nhưng dân đứng đầy ngoài cổng, đôi lúc tràn xuống cả lòng đường Trần Hưng Đạo.

Tháp Đồn Thuỷ có hình trụ cao hơn 20m, đường kính 19m, mái hình chóp, giống hệt tháp Hàng Đậu. Tháp được xây năm 1894 bằng đá lấy từ thành Hà Nội và từng chứa 2500m3 nước. Về sau tháp bị dỡ đài nước và thay mái tôn, trở thành nơi làm việc của Xí nghiệp kinh doanh nước sạch Hoàn Kiếm nằm ở trong ngõ phố Đinh Công Tráng, cạnh Bộ Tư lệnh Biên phòng.
Đại học Đông Dương được Toàn quyền Paul Beau thành lập năm 1906, bị Toàn quyền Klobukowski đóng cửa năm 1908 sau vụ Đông Kinh Nghĩa Thục và được mở lại vào năm 1918. Tòa nhà tại 19 Lê Thánh Tông (nay là trụ sở trường ĐH Quốc gia Hà Nội) được xây xong năm 1927 với nhiều thay đổi so với thiết kế năm 1924. Sau cổng lớn là một sảnh hình tháp chuông thời Phục hưng. Trong giảng đường có bức tranh tường của Tardieu (1870-1937) vẽ 200 nhân vật trên diện tích 77m².

Sát bên trái là trường Y Đông Dương được thành lập năm 1902 với vị hiệu trưởng A.Yersin, người đã sáng lập Viện Pasteur Nha Trang năm 1895. Toà nhà đầu tiên được xây dựng năm 1904, nay là trụ sở trường ĐH Dược Hà Nội. Khu vực sau lưng nó và ĐH Đông Dương gồm có các sân bóng, lớp học và phòng thí nghiệm; xa hơn chút là đê sông Hồng tức đường Trần Khánh Dư bây giờ.
Vườn hoa nằm phía trước trường ĐH Dược Hà Nội là một thành phần cùng với các đại lộ và toà nhà lớn kết hợp kiến trúc cổ điển của cả phương Tây lẫn phương Đông, tạo nên thứ mà sau này KTS Hébrard gọi là “phong cách Đông Dương”.
Từ phố Lê Thánh Tông rẽ qua phố Đặng Thái Thân ta sẽ thấy Cục Đối ngoại và Nhà Khách Quân đội ở đoạn giữa phố Phạm Ngũ Lão, vốn là Tòa Công sứ và doanh trại Pháp được xây năm 1874.

Tại số 6 phố Phạm Ngũ Lão có Bảo tàng Địa Chất thành lập từ năm 1914 và tại số 1 phố Tràng Tiền có Bảo tàng Lịch sử Việt Nam được hoàn thành vào năm 1932. Cả hai toà nhà lớn này cũng được xây theo “phong cách Đông Dương”.
Còn tại số 1B phố Tràng Tiền thì có Nhà hát Lớn Hà Nội được xây xong vào năm 1911.

Di tích lân cận

Bảo tàng Lịch sử Việt Nam: số 1 phố Tràng Tiền.
Bưu điện Hà Nội: số 75 phố Đinh Tiên Hoàng.
Khách sạn Metropole Hà Nội: số 15 phố Ngô Quyền.
Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam: số 49 phố Lý Thái Tổ.
Nhà hát Lớn Hà Nội: số 1B phố Tràng Tiền.
Trường Đại học Dược Hà Nội: số 13-15 phố Lê Thánh Tông.
Trường THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm: số 8 phố Hai Bà Trưng.