Vài nét về đình làng Bắc Bộ

CHỨC NĂNG VÀ VAI TRÒ CỦA ĐÌNH LÀNG

Thời xưa, nhìn từ phía triều đình, các quan thường đi kinh lý địa phương và nhiều khi xuống tận làng. Thứ nhất là xem tình hình nhân dân có yên ổn hay không, có manh nha nổi loạn hay không. Thứ hai là thu thuế. Thứ ba là bắt lính bắt phu. Đó là ba trong những nhiệm vụ chủ yếu của bộ máy phong kiến.

Nhìn từ phía địa phương, đình làng là trụ sở để hào lý tiếp xúc với bên ngoài, đặc biệt là tiếp xúc với chính quyền. Làng chính là nơi lưu trữ gần như toàn bộ hiện vật văn hóa, cũng như các truyền thuyết dân gian.

Có thể nói nhờ những truyền thuyết dân gian và tài liệu lưu trữ của triều đình mà ngày nay các nhà sử học mới phần nào tái lập được bức tranh sơ lược về lịch sử dân tộc, bên cạnh việc tham khảo các tư liệu thành văn của nước ngoài, đặc biệt của Trung Quốc.

Tại sao lại như vậy?

Bởi vì từ thời Tần đến năm 1979, Trung Quốc đã nhiều lần đưa quân sang xâm lược và đốt phá gần như toàn bộ các di tích lịch sử – văn hóa lớn của Việt Nam. Chúng cướp sách vở, đồ quý, đập bia đá… Những hiện vật cổ sót lại đến nay là vô cùng hiếm, đến mức gần như không còn trong di tích nữa. Chúng ta không biết rõ tổ tiên mình đã từng ghi chép những gì.

Săn lùng khắp thế giới bây giờ mà tìm được văn bản Việt cổ là cực kỳ khó.

Chính vì vậy mà những tranh cãi về biên giới và biển đảo kéo dài. Chúng ta không đủ bằng chứng văn bản, đa số dấu vết đã bị chúng cố tình xóa bỏ hoặc thay đổi.

TRÍ NHỚ TẬP THỂ

Trong hoàn cảnh đó, truyền thuyết chủ yếu còn đọng lại trong lời mẹ ru, qua hình thức văn học truyền miệng. Cha truyền con nối nhiều đời như vậy, tất nhiên là có sai lệch, không thể chính xác như văn bản khắc in. Nhưng dù sao nó vẫn để lại cho chúng ta những dấu vết quan trọng để tìm về nguồn cội.

Nhờ vậy, từ nhỏ đến lớn, chúng ta được nghe và tin vào những câu chuyện về Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Thái Tổ, Lê Lợi; từ chuyện An Dương Vương xây thành Cổ Loa đến truyền thuyết Kim Quy lấy lại Gươm thần…

Đó không chỉ là câu chuyện cổ tích mà còn là ký ức lịch sử được lưu giữ bằng trí nhớ tập thể, nuôi dưỡng và làm nên sức mạnh dân tộc.

ĐÌNH KHÁC CHÙA THẾ NÀO

Chùa thờ Phật, đình thờ thành hoàng làng, điều đó ai cũng biết. Về mặt kiến trúc, chùa và đình nhìn qua thì không khác nhau nhiều. Tuy nhiên, tính chất không gian sử dụng của hai loại hình này lại khác nhau.

Chùa xưa mang tính chất khép kín, do đi tu là xuất thế lánh đời nên chùa thường được xây ở ngoài đồng. Dân làng chôn người chết gần chùa, lâu dần thành bãi tha ma, một nơi rất vắng. Ban ngày còn có người lui tới, ban đêm gần như không ai dám vào.

Chùa chỉ có vài vị sư. Đình thì ngược lại là trụ sở của cộng đồng nên thường nằm ở giữa làng. Những việc chung của làng diễn ra tại đây nên đình có kiến trúc mở, rất thoáng.

Sự khác nhau đó cho thấy một đặc điểm quan trọng của làng Bắc Bộ truyền thống là tính công khai và bình đẳng tương đối. Theo lễ nghi Nho giáo, phụ nữ không được vào khu vực cung cấm, ẩn sau tục lệ này là sự cẩn trọng trước khả năng bép xép.

Sân đình là nơi mọi người đều có thể đứng xung quanh để xem các hào lý và bô lão làm việc công. Khi các quan chức hoặc hào lý triệu tập dân đến đình thì cả trẻ con, phụ nữ, người già đều có thể nghe được thông báo, không có sự che giấu. Đó là sinh hoạt công khai.

Ngày nay, do điều kiện an ninh, người ta mới xây tường bao và khoá cổng thường xuyên. Còn đình xưa thực chất là mở, ngoại trừ khu vực cung cấm.

Vậy tại sao cung cấm lại phải đóng kín?

Cách lý giải đơn giản nhất là để bảo vệ và tăng cường sự linh thiêng của thành hoàng làng. Những ngôi đình thờ các vị anh hùng liệt sĩ có công chống quân xâm lược thì cần tránh sự dò xét của kẻ thù. Các sắc phong đều được cất giữ cẩn thận. Mỗi năm cung cấm chỉ được mở vài lần đúng dịp lễ tế để tắm tượng, thay áo và lau dọn ban thờ.

Nhờ cách làm đó mà suốt 1000 năm Bắc thuộc, tổ tiên chúng ta vẫn thờ Hai Bà Trưng. Thử nghĩ xem: rất nhiều nhân vật chỉ cách đây trên dưới trăm năm thôi mà bây giờ không còn ai thờ nữa. Trong khi Hai Bà Trưng lại được thờ đến nay đã gần 2000 năm.

Điều đó cho thấy sức bền đặc biệt của ký ức văn hóa Việt Nam.

Mã QR và ảnh

No.1001 ©NCCong 2025