Tản Viên

Tản Viên Sơn Thánh 傘圓山聖 tức Sơn Tinh 山精 là thần cai quản dãy núi Ba Vì. Ngài đứng đầu Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian. Thời Trần, ngài được tôn phong Tản Viên Hựu Thánh Khuông Quốc Hiển Linh Ứng Vương. Thời Lê trung hưng, dân 13 làng ở triền núi Ba Vì đều được miễn thuế để thờ ngài. Nhân dân ta thường thờ Tản Viên tam thánh, bao gồm ngài cùng hai vị thần núi khác là Cao Sơn và Quý Minh.

Theo thần phả ở nhiều làng xung quanh dãy núi Ba Vì thì Thánh Tản Viên là nhân vật có thật. Gần đây lại có thuyết cho rằng ngài là một trong 50 người con theo mẹ Âu Cơ lên núi. Người Việt ai ai cũng biết truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh. Sự tích được in trong sách giáo khoa chủ yếu dựa vào 2 tác phẩm cổ là Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái.

Việt điện u linh tập có từ thời Trần ghi nhận sự hiển linh và địa vị của Sơn Thánh là vào hàng đầu trong Tứ bất tử. Sách còn viết: "Xét Giao Châu Ký của Tăng Công chép rằng: Vương là Sơn Tinh cùng với Thủy Tinh làm bạn rất thân, ở ẩn tại động Gia Ninh, châu Phong."

Lĩnh Nam chích quái cũng viết: "Đại Vương được bí quyết trường sinh của thần tiên nên rất hiển linh, đó là vị đệ nhất phúc thần của nước Đại Việt vậy." và còn cho biết thêm: "Xưa kia đại vương trông thấy phong cảnh núi Tản Viên đẹp đẽ bèn làm một con đường từ bến Bạch Phiên đi lên phía nam núi Tản, qua động An Vệ, tới các ngọn nguồn lạch suối đều dựng điện để nghỉ ngơi. Rồi lại đi qua ria núi đến chỏm núi có mây che thì định cư ở đó. Đôi lúc rong chơi trên sông Tiểu Hoàng Giang xem đánh cá, phàm đi qua các làng xóm đều dựng điện để nghỉ ngơi. Về sau, dân theo dấu vết các điện đó mà lập đền miếu để thờ cúng".

Đền Lăng Sương ở xã Trung Nghĩa, huyện Thanh Thủy, Phú Thọ chính là nơi đầu tiên thờ thánh Tản Viên. Ở Vĩnh Phúc có đền Ngự Dội (Duy Bình), đền Thính, đền Tranh... Đền Và (Sơn Tây) hiện được coi là thiêng nhất. Hội đền Và tổ chức vào ngày rằm tháng Giêng, khi đó dân 8 làng Vân Gia, Thanh Trì, Nghĩa Phủ, Mai Trai, Dạm Trai, Phù Sa, Phú Nhi, Duy Bình đều tập trung về đây.

(Noted by ©NCCông 2015)